Θρησκευτικά καί Λατρευτικά Ήθη καί Έθιμα στήν Αράχωβα Ναυπακτίας

τού Γ. Γαλανοπούλου, Αναγνώστου-Δικηγόρου στόν Άρειο Πάγο

Προσφώνηση πρός τόν Σεβ. Μητροπολίτη Ναυπάκτου καί Αγ. Βλασίου κ. Ιερόθεο, μετά τήν θεία Λειτουργία, Κυριακή 14-8-2011 (βλ. τεύχος 181).

*

Σεβασμιώτατε,

Σάς υποδεχόμαστε μέ αισθήματα αγάπης καί σεβασμού καί σάς καλωσορίζουμε καί τούτο τό έτος στόν ναό τού πολιούχου μας Αγίου Νικολάου στήν Αράχωβα. Σέ παλαιότερη συνάντησή μας καί σέ σχετική σας ερώτηση μέ τό τί ετοιμάζει η ελαχιστότητά μου, σάς είπα ότι είναι καιρός νά πούμε λίγα λόγια γιά τά θρησκευτικά καί λατρευτικά ήθη καί έθιμα τού τόπου μας, πού πηγάζουν από μιά πολύχρονη ζωηρή ζωντανή παράδοση αιώνων, έως τίς μέρες μας.
Γιά τό ότι τά χωριά τής Ναυπακτίας έχουν ζωή εκατοντάδων ετών καί η ίδρυσή τους ανάγεται στό μακρινό παρελθόν, δέν χωρεί αμφισβήτηση. Τό χωριό μας υπάρχει πρό τού 1500 π. Χ. μέ άγνωστο όνομα. Τόν 3ο αιώνα καί μετά τήν πλήρη επικράτηση τού Χριστιανισμού, λόγω τής μετατροπής τού ειδωλολατρικού ναού σέ χριστιανικό ναό επ' ονόματι τής Θεομήτορος, τήν γνωστή Παναούλα, όπως τήν λέμε στήν ντοπιολαλιά μας, ονομάστηκε Παναγιά ή Παναγιές. Αργότερα, τόν 7ο αιώνα, μέ τήν κάθοδο τών Σλάβων πήρε τό σημερινό της όνομα Αράχωβα, πού σημαίνει καρυδότοπος.

Ἀράχωβα ΝαυπακτίαςΣτό λεξιλόγιο τού χωριού μας η λέξη αλληλεγγύη, πού σημαίνει αλληλοβοήθεια, ήταν άγνωστη σέ παλαιότερες εποχές. Ήταν όμως γνωστή η λέξη "παρακαλιά" καί τό σχετικό θρησκευτικό έθιμο ανατρέχει σέ πολύ μακρινές εποχές. Όταν κάποιος συγχωριανός μας έκτιζε καινούργιο σπίτι γιά τήν νέα του οικογένεια ή καιγόταν π.χ. τό σπίτι του καί έπρεπε μέ κόπο μεγάλο καί πολλά έξοδα πού δέν είχε νά τό ανορθώση καί πάλι ή άν αρρώσταινε βαρειά καί δέν μπορούσε νά καλλιεργήση τά κτήματά του γιά νά θρέψη τήν φαμελιά του, τότε πήγαιναν οι συγγενείς, οι γείτονες καί όσοι μπορούσαν νά προσφέρουν βοήθεια διαπνεόμενοι από αδελφικό πνεύμα καί βοηθούσαν στό χτίσιμο τής οικίας ή στήν καλλιέργεια τού χωραφιού του. Όμως πήγαιναν τήν ημέρα τής Κυριακής αργίας, όχι από ασέβεια πρός τήν ιερότητα τής ημέρας, αλλά επειδή τίς λοιπές ημέρες τής εβδομάδας είχαν τίς δικές τους εργασίες καί δέν επαρκούσε ο χρόνος. Έτσι, μέ τήν κοινή προσευχή όσων πήγαιναν στήν Εκκλησία νά λειτουργηθούν καί νά κοινωνήσουν, αλλά καί μέ τήν δική τους συνάμα ατομική, εκ τού μακρόθεν προσευχή, όλοι παρακαλούσαν τόν Κύριο νά τούς ελεήση γιά τήν απουσία τους από τόν εκκλησιασμό, αλλά καί νά τούς ενισχύση στό αναλαμβανόμενο έργο, γιά νά βοηθήσουν τόν πένητα ή πάσχοντα συνάνθρωπό τους. Στήν προκειμένη περίπτωση ο Φιλεύσπλαχνος καί Φιλάνθρωπος Χριστός δεχόταν τήν ειλικρινή τους διάθεση καί τήν πρός τόν έχοντα ανάγκη αδελφό τους καί παρείχε κάθε ευόδωση στήν άοκνη προσπάθειά τους, τήν οποία έφεραν εις πέρας. Αυτό τό έθιμο διατηρείται σέ εξαιρετικές περιπτώσεις έως σήμερα καί έτσι χτίστηκαν στίς μέρες μας σπίτια πάμπτωχων Αραχωβιτών. Αυτός είναι ο ο χριστιανικός εθελοντισμός, σωστός, γνήσιος, ψυχωφελής, σωτήριος.

Άλλο έθιμο πού καί σήμερα διατηρείται είναι η "παρηγοριά". Όταν πεθάνη κάποιος συγχωριανός, μετά τήν ταφή επιστρέφουν στό σπίτι τού κεκοιμημένου καί στρώνουν τραπέζι μέ φαγητά πού έχουν ετοιμάσει. Τό ίδιο συμβαίνει καί κατά τά μνημόσυνα. Αφού κάνουν τήν κοινή προσευχή, τρώνε καί πίνουν γιά τήν ανάπαυση τής ψυχής τού κεκοιμημένου καί μέ παρηγορητικά λόγια προσπαθούν νά απαλύνουν τήν θλίψη καί τόν πόνο τών οικείων του. Στό τέλος κάνουν καί πάλι ευχαριστήρια προσευχή καί απέρχονται. Τό έθιμο αυτό ανατρέχει στήν ειδωλολατρική εποχή μέ τίς θυσίες, τίς σπονδές καί χοές, αλλά τό υιοθέτησε πλήρως καί τού έδωσε τήν δέουσα ιερότητα καί σημασία ο Χριστιανισμός μέ τίς αγάπες, δηλαδή τήν κοινή τράπεζα, μετά τήν θεία λειτουργία, επάνω στούς τάφους τών μαρτύρων. Τό έθιμο αυτό στήν βυζαντινή αυλή έλαβε σχεδόν οικουμενική διάσταση, αλλά κατά τόπους διατήρησε τήν αυστηρότητα καί σοβαρότητά του. Εκτός από τήν προσφορά φαγητού γιά τήν ανάπαυση τής ψυχής τού κεκοιμημένου έδιναν ελεημοσύνη στούς φτωχούς, στίς χήρες καί τά ορφανα, ωσάν νά έδιναν στόν ίδιο τόν Χριστό καί έκαναν καί σαρανταλείτουργο, ενώ επί τρείς συνεχείς ημέρες, όπως συνέβαινε στήν αρχαιότητα καί στό Βυζάντιο, μεταβαίνουν στόν τάφο τού κεκοιμημένου καί θρηνούν τόν χαμό του.

Άλλο κοινωνικό έθιμο, αλλά μέ σοβαρό τρόπο λόγω τής ιερότητας τού χώρου, ήταν τό "μολόημα", η επιστροφή τού ξενιτεμένου καί η διήγηση τών όσων είδε καί γνώρισε στά μέρη πού πήγε γιά ζητιανιά, πρός ενημέρωση τών παρισταμένων. Όμως αυτό γινόταν στόν αύλειο χώρο τής εκκλησίας, πράγμα πού απέπνεε σεβασμό, τό απόγευμα τής Λαμπρής, τής μεγαλύτερης εορτής τής Ορθόδοξης Χριστιανοσύνης, αμέσως μετά τόν εσπερινό τής Αγάπης καί λίγο πρίν αρχίσει τό γλέντι καί ο χορός στήν πλατεία τού χωριού. Οι πρόγονοί μας έδιναν μεγάλη σημασία στόν ξένο. Μήν λησμονούμε ότι εδώ ελατρεύετο ο Ξένιος Δίας, μέ σωζόμενο βάθρο βωμού καί χρυσό άγαλμα, γι' αυτό οι Αραχωβίτες διακρίνονται γιά τήν φιλοξενία τους, καί ξεπροβόδιζαν μέ ευχές ή υποδέχονταν μέ τραπέζια καί χαρές τόν ξενιτεμένο.

Τέλος, τά όσα έθιμα έχουν νά κάνουν μέ τίς διάφορες θρησκευτικές εορτές καί πανηγύρεις ή έχουν σχέση μέ τήν γέννηση, τό σαράντισμα, τήν βάπτιση, τήν μνηστεία, τόν γάμο ή τόν θάνατο καί τελούνται στό σπίτι ή στήν βρύση ή στό χωριό, ή στον ναό, είτε στό κοιμητήριο καί πού διατηρήθηκαν καί επί Τουρκοκρατίας, τά τηρούμε μέχρι σήμερα, όπως τά βρήκαμε από τούς προγόνους μας. Ενδεικτικά αναφέρω: Τά "παλυσπόρια ή πολυσπόρια καί τό τάϊσμα τής βρύσης, κατά τήν εορτή τών Εισοδίων τής Παναγίας μας, μέ τό βράσιμο όλων τών ειδών τών οσπρίων καί σπόρων, τά γνωστά "καλαντίσματα" τών παιδιών Χριστούγεννα, Πρωτοχρονιά, Θεοφάνεια, Λαζάρου καί Μεγάλης Παρασκευής, μέ τήν ανάλογη αμφίεση καί τό στόλισμα τού καλαθιού ή τού σταυρού ανά περίπτωση. Τό ότι λ.χ. ότι τού Αγίου Τρύφωνος ή τών Αγίων Τεσσαράκοντα Μαρτύρων ή καί σέ μεγάλες εορτές δέν γίνονται κάποιες συγκεκριμένες ασχολίες καί εργασίες, τό ύψωμα τού πρόσφορου πού σηκώνει ο ιερέας στό σπίτι τού εορτάζοντος, ο αγιασμός τών οικιών καί χωραφιών, δέντρων καί κήπων τήν ημέρα τών Φώτων, τά ταξίματα καί τό ζώσιμο κυκλικά τού ναού μέ σχοινί βουτηγμένο σέ αγνό μελισσοκέρι, τό σταύρωμα μέ τό δεξί χέρι σέ κάποιο πονεμένο μέλος τού σώματος π.χ. κορυφή κεφαλής επί πονοκέφαλου, κοιλιά εγκυμονούσης ή ακόμη καί στόν αέρα κατά τήν αναχώρηση ξενιτεμένου γιά νά τόν ενδυναμώνη καί θεραπεύη η αήττητος καί ακατάλυτος δύναμη τού Τιμίου καί Ζωοποιού Σταυρού, η βασκανία, τό ξεμάτιασμα μέ τήν επίκληση τού ονόματος τής Αγίας Τριάδος, όταν δέν ήταν εύκολη η μετάβαση στόν ιερέα, οι λιτανείες καί οι παρακλήσεις σέ περιόδους ανομβρίας ή λοιμικών νόσων, επιδρομής ακρίδων στά σπαρτά, ο σεβασμός πρός τούς ιερείς, νά τρέξουμε νά φιλήσουμε τό χέρι τού παπά, τά "σ'χαρήκια" (συγχαρητήρια), όταν τρέχαμε μικρά παιδιά νά αναγγείλουμε τό όνομα τού νεοφώτιστου στούς γονείς καί παππούδες, γιά νά λάβουμε τό φιλοδώρημα (χρησιμοποιώ πληθυντικό αριθμό γιατί έτρεχε καί η ελαχιστότητά μου, όταν ήμουν παιδί), καί πάρα πολλά άλλα θρησκευτικά καί εορταστικά έθιμα σέ πανηγύρεις ναών, πού διατηρήθηκαν αναλλοίωτα εδώ καί πολλούς αιώνες.

Όμως δέν μπορούμε νά ξεφύγουμε, δυστυχώς, καί από αμαρτωλές πράξεις, πού τίς θεωρούμε κακώς ως έθιμα. Λ. χ. τήν χαρτοπαιξία, πού τήν παραμονή καί τήν ημέρα τής Πρωτοχρονιάς ξενυχτούν κάποιοι χωρίς νά έχουν τήν δύναμη νά πάνε στόν ευκτήριο Οίκο τού Θεού καί λένε ότι έπαιξαν τόν Αη-Βασίλη, μετατρέποντας έτσι τόν Άγιο άνθρωπο τού Θεού, πού έχτισε τήν Βασιλειάδα, στέγασε, έθρεψε καί γιάτρεψε χιλιάδες πάσχοντες Χριστιανούς, σέ χαρτοπαίχτη ή ακόμα καί θρησκευτικό όρκο, όταν η Αγία Γραφή απαγορευτικά λέγει "μή ομώσαι όλως". Μέσα στό περιβάλλον τής λαϊκής αμάθειας επικράτησε καί πλήθος άλλων δοξασιών καί αμαρτημάτων, όπως μαγείες, χαρτομαντείες, μαγγανείες, οιωνοσκοπίες, προμηνύματα κακών (λ.χ. πλάτη από τό ψημένο αρνί, τό καράβι τής κότας, τό κρώξιμο από τό χαροπούλι ή τό φανερώνουν τά χαρτιά, τό δείχνει τό φλυτζάνι) καί άλλα παρεμφερή. Άλλο αμάρτημα είναι η μή τήρηση τής νηστείας ή η κατάλυσή της αδικαιολόγητα στίς διατεταγμένες ημέρες καί περιόδους τής Εκκλησίας μας από πλειάδα Χριστιανών, ιδιαίτερα μάλιστα Σαρακοστές καί μέρες τού Δεκαπενταύγουστου ή τήν ημέρα τού Σταυρού, τής Αποτομής τής τιμίας κεφαλής τού Βαπτιστού Ιωάννου ή καί σέ άλλες ημέρες αυστηρής νηστείας, υποχρεωτικές νηστείες κατ' επιταγήν τής Εκκλησίας στά μέλη της, αλλά έχοντας τηρηθή από συνήθεια (χρήση κατ' εθιμικό τρόπο). Ειδωλολατρικό κατάλοιπο αποτελεί τό έθιμο τής μεταμφίεσης (μασκαράδες) τών Απόκρεω, όπου άνδρες καί γυναίκες, Χριστιανοί μόνον κατ' όνομα, αλλοιώνουν καί προσβάλλουν τό κατ' εικόνα Θεού, αφού αναίτια, χάριν παιδιάς, μεταλλάσσουν τήν αμφίεση καί τά χαρακτηριστικά τού προσώπου τους διακωμωδώντας ακόμα καί κληρικούς.

Όλα αυτά αποτελούν ένα περίγραμμα τών θρησκευτικών καί κοινωνικών εθίμων τού τόπου μας, θετικών καί αρνητικών δεδομένων, καθώς θά μπορούσαμε νά έχουμε αναφέρει καί άλλα πολλά έχοντα άμεση σχέση μέ ναούς, εορτές καί πανηγύρια. ...

Ευχηθείτε, Σεβασμιώτατε νά μάς βοηθήση ο καλός Θεός μας, νά μάς σώση από τον όλεθρο καί νά μάς οδηγήση εις νομάς σωτηρίους. Αμήν.
Ευχαριστώ γιά τόν κόπο καί τήν υπομονή σας νά ακούσετε προσεκτικά όλα τά προαναφερθέντα.–

  • Προβολές: 1003

Χρησιμοποιοῦμε cookies γιὰ νὰ βελτιώσουμε τὴν ἐμπειρία σας στὸν ἰστότοπο μας.  Διαβάστε Περισσότερα - Ἀποδοχή.

We use cookies to improve your site experience. Read More - Acceptance