Αναστασίου Φιλιππίδη: «Εθνική κρίση ταυτότητας»

Δημοσιεύουμε κατωτέρω αποσπάσματα από τήν εισαγωγή τού κ. Αναστασίου Φιλιππίδη στό βιβλίο του "Ρωμηοσύνη ή βαρβαρότητα", τό οποίο εκδόθηκε γιά πρώτη φορά τό 1994 (εκδ. Ιεράς Μονής Γενεθλίου Θεοτόκου –Πελαγίας), γιατί νομίζουμε ότι παραμένει πολύ επίκαιρο, φαίνεται σάν νά γράφηκε σήμερα καί δίνει απαντήσεις σέ αρκετά ερωτηματικά πού μάς δημιουργεί η σημερινή κατάσταση τής Πατρίδας μας.

Δεκατρία χρόνια (γράφηκε τό 1994) μετά τήν ένταξη τής Ελλάδας στήν ΕΟΚ πολλαπλασιάζονται γύρω μας οι ενδείξεις μιάς βαθύτατης οικονομικής καί κοινωνικής κρίσης. Παρά τίς παχυλές μεταβιβάσεις πόρων από τήν Κοινότητα, τήν σημερινή Ευρωπαϊκή Ένωση, η Ελλάδα δείχνει νά απομακρύνεται παρά νά πλησιάζη πρός τούς εταίρους της. Μέχρι στιγμής, η ελληνική πολιτική αντίδραση σ’ αυτή τή διαπίστωση περιορίζεται στήν προσπάθεια γιά όσο τό δυνατόν μεγαλύτερη εκταμίευση χρημάτων από τήν Ευρωπαϊκή Ένωση. Κυριαρχεί, δηλαδή, η άποψη πώς πρόκειται καθαρά γιά πρόβλημα άνισης ανάπτυξης τό οποίο θά λυθή μόλις εισρεύσουν ικανά κεφάλαια καί τεχνογνωσία από τήν Ευρωπαϊκή Ένωση.

Η γνώμη μας είναι πώς η ελληνική κρίση είναι διαφορετικής μορφής. Πρόκειται περισσότερο γιά μιά συνολική εθνική κρίση ταυτότητος, όπου η διαφαινόμενη επικράτηση ενός αλλότριου πολιτισμού προκαλεί σπασμωδικές καί ανεξέλεγκτες ατομικές αντιδράσεις, πέρα από κάθε ηθικό πλαίσιο καί κάθε ιεραρχική δομή. Οι μεταβιβάσεις πόρων δέν πρόκειται νά επιλύσουν κανένα πρόβλημα (ούτε κάν τό στενά οικονομικό), άν δέν προηγηθή μιά συνειδητοποίηση τής ταυτότητάς μας, τών πολιτιστικών αιτίων πού μάς διαφοροποιούν από τήν Ευρωπαϊκή Ένωση καί πού ακυρώνουν τίς συνήθεις συνταγές γιά υπέρβαση τής κρίσης. Αλλιώς, η Ελλάδα θά αναζητάη συνεχώς «κατανόηση» γιά τά προβλήματά της, ενώ οι κοινοτικοί εταίροι θά αγανακτούν γιά τήν μή συμμόρφωσή μας πρός τίς οδηγίες τους.

Κατά τήν άποψή μας, η κρίση πού βλέπουμε σήμερα δέν είναι παρά η κατάληξη μιάς μακραίωνης αναμέτρησης δυό κόσμων, δυό πολιτισμών, δυό διαφορετικών αντιλήψεων γιά τήν ζωή. Παρ’ όλα αυτά, υπάρχει στίς μέρες μας η τάση νά υποβαθμίζουμε τίς ιστορικές διαφορές Ελληνισμού καί Δύσης καθώς προσπαθούμε νά τονίσουμε τήν «κοινή ευρωπαϊκή κληρονομιά» πού δήθεν δένει τούς λαούς τής Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η αποδοχή, γιά παράδειγμα, τής Συνθήκης τού Μάαστριχτ –ερήμην τού απληροφόρητου ελληνικού λαού– συνοδεύτηκε από έναν προπαγανδιστικό βομβαρδισμό μέ κεντρικό μήνυμα τό ότι η Ελλάδα «επιτέλους» ξαναβρίσκει τόν προορισμό της μέσα στήν Ευρώπη. Μέσα σ’ αυτό τό κλίμα, κάθε άποψη πού έρχεται σέ αντίθεση μέ τό ιδεολόγημα τής ενιαίας ευρωπαϊκής ιδέας καί υπενθυμίζει τήν ιστορική αντίθεση Ελλάδας – Δυτικής Ευρώπης είναι ασφαλώς καταδικασμένη νά τεθή στό περιθώριο στά χρόνια πού έρχονται.

Τόν δρόμο γιά τήν αποδοχή αυτής τής ουδετεροποιημένης θεώρησης τής Ιστορίας τόν έχουν ανοίξει εδώ καί δυό αιώνες ορισμένοι δυτικοσπουδαγμένοι Έλληνες λόγιοι πού επέβαλαν στόν λαό μας μιά αντίληψη τής ζωής καί τής Ιστορίας αντίθετη μέ αυτήν πού ο ίδιος ο λαός είχε διατηρήσει στά χρόνια τής Τουρκοκρατίας. Η συστηματική αλλοίωση τής πολιτιστικής μας φυσιογνωμίας έχει φτάσει σήμερα στό ακραίο στάδιο σχιζοφρένειας. Βλέπουμε καί αναλύουμε τόν εαυτό μας, τήν Ιστορία μας, τήν θρησκεία μας μέσα από τήν δυτική άποψη γιά τόν εαυτό μας, τήν Ιστορία μας, τήν θρησκεία μας. ... Κοιταζόμαστε δηλαδή σ’ έναν καθρέφτη πού δέν δείχνει εμάς, αλλά μιά ζωγραφιά τού εαυτού μας, φτιαγμένη από τούς Δυτικοευρωπαίους. Είναι αναπόφευκτο νά μή μπορούμε νά διορθώσουμε τά αληθινά μας προβλήματα, αφού ούτε κάν τά αναγνωρίζουμε στόν παραμορφωτικό καθρέφτη μας.

Αποτέλεσμα αυτής τής παραμόρφωσης, αλλά καί απόδειξη τής πολιτιστικής διαφοράς μας, είναι οι συνεχείς παρεξηγήσεις σχετικά μέ τήν θέση τής Ελλάδας στήν Ευρώπη. Έτσι, οι Νεοέλληνες κολακεύονται ακούγοντας επίσημους ξένους νά υμνούν τόν τόπο πού γέννησε τήν δημοκρατία, τήν φιλοσοφία, κλπ., καί θέλουν νά αγνοούν ότι τήν ίδια ώρα οι ίδιοι ξένοι θεωρούν τήν σημερινή Ελλάδα ως μιά παρηκμασμένη χώρα – όνειδος γιά τήν Ευρώπη. Ενώ οι Νεοέλληνες θέλουν νά καυχώνται ότι ανήκουν στήν Δύση, οι Δυτικοευρωπαίοι μάς αντικρύζουν ως ένα ενοχλητικό υπόλειμμα Ανατολής μέσα στήν Κοινότητά τους.

Αυτές οι παρεξηγήσεις συχνά οδηγούν σέ σημαντικά εθνικά προβλήματα, μέχρι καί εθνικές καταστροφές, όταν οι Νεοέλληνες αδυνατούν νά κατανοήσουν τήν αντίδραση τών Ευρωπαίων σέ «δίκαια» εθνικά αιτήματα. Έτσι, ως κράτος βρισκόμαστε συνεχώς πρό εκπλήξεων μέ τήν στάση τών ξένων άλλοτε γιά τήν Μεγάλη Ιδέα, άλλοτε γιά τήν Μικρασιατική καταστροφή, άλλοτε γιά τό Κυπριακό καί, εντελώς πρόσφατα, γιά τό «Μακεδονικό». Κατά τήν γνώμη μας, είναι δυστυχώς αναπόφευκτο η αυξανόμενη σήμερα εθνικιστική ένταση στήν Ευρώπη νά μάς προσφέρη καί νέες εκπλήξεις στό μέλλον εξαιτίας τών λαθεμένων προσδοκιών μας από τούς ξένους. Ήδη μέσα στά δυό τελευταία χρόνια (σ. γράφηκε τό 1994) γίναμε μάρτυρες ενός απίστευτου –γιά κοινοτικούς «εταίρους»– ανθελληνικού μένους στά δημοσιεύματα τού δυτικού Τύπου. Καί, σέ ό,τι αφορά τούς Δυτικοευρωπαίους, είναι φυσικό αυτοί νά έχουν τίς όποιες απόψεις τους. Τό πρόβλημα είναι η δική μας άγνοια γιά τό διαφορετικό ιστορικό υπόβαθρο από τό οποίο αυτοί κρίνουν τά πράγματα.

...

Ένα παράδειγμα τέτοιου προβλήματος είναι, όπως είπαμε, η γνώμη πού έχουν οι Δυτικοί γιά τήν σημερινή Ελλάδα. Γνώμη βαθύτατα περιφρονητική, όπως έχουν τήν ευκαιρία νά διαπιστώνουν καθημερινά εκατομμύρια συμπατριώτες μας στό εξωτερικό. Οι Νεοέλληνες πιστεύουν ότι αυτή η γνώμη έχει ίσως τήν ρίζα της στήν Τουρκοκρατία, όταν οι ξένοι περιηγητές διαπίστωναν από πρώτο χέρι τήν φοβερή καθυστέρηση τών ραγιάδων σέ σχέση μέ τήν Δύση. Στόν βαθμό πού η Ελλάδα κουβαλάει ακόμη κατάλοιπα τής Τουρκοκρατίας, οι Δυτικοί διατηρούν μιά περιφρονητική στάση απέναντί της.

Η αντίληψη αυτή είναι εντελώς λαθεμένη καί αστήρικτη ιστορικά. Η γνώμη τών Δυτικών γιά τήν Ελλάδα δέν σχηματίσθηκε κατά τήν Τουρκοκρατία. Η ίδια περιφρόνηση παρατηρείται κατά τούς τελευταίους αιώνες πρίν από τήν πτώση τής Κωνσταντινούπολης, όταν η Λατινική εκκλησία είχε αποδυθή σέ ολομέτωπο αγώνα εκλατινισμού, τόσο θρησκευτικού όσο καί γλωσσικού, τών Ρωμηών. Τήν ίδια περιφρόνηση συναντάμε απροκάλυπτη κατά τήν εποχή τών Σταυροφοριών. Κι άν θέλουμε νά αναζητήσουμε τίς πραγματικές ρίζες της πρέπει νά φτάσουμε στήν αρχή τής μεσαιωνικής περιόδου, στούς αιώνες από τόν 5ο ως τόν 9ο, όταν διαμορφώνεται γιά πρώτη φορά ως έννοια η «Δυτική Ευρώπη». Επομένως, η περιφρόνηση τών Δυτικών δέν προέρχεται από τήν σημερινή «ανωτερότητα» τού δυτικού πολιτισμού, αλλά από ιστορικές διαφορές πού υπήρχαν ακόμη κι όταν οι Δυτικοευρωπαίοι ζούσαν στά σκοτάδια τής μεσαιωνικής βαρβαρότητας.

...

Ένα δεύτερο παράδειγμα προβλήματος, τό οποίο δέν μπορεί νά απαντηθή, άν δέν ερευνηθή η ιστορική αιτία τής διαφοράς μας μέ τήν Δύση, είναι τό γνωστό δίλημμα γιά τό άν η Ελλάδα ανήκη (εννοείται πολιτιστικά) στήν «Ανατολή» ή στήν «Δύση». Κατά τήν γνώμη μας οι σχετικές συζητήσεις συχνά δέν λαμβάνουν υπόψη τους ορισμένα θεμελιώδη ιστορικά δεδομένα. Όπως θά δούμε στήν εργασία μας, η Δυτική Ευρώπη γεννήθηκε, κατά τόν 5ο έως 8ο αιώνα, όταν τά βαρβαρικά γερμανικά φύλα συγκρούστηκαν μέ τόν ελληνορωμαϊκό πολιτισμό, αποκλειστικός φορέας τού οποίου ήταν τότε η λεγόμενη «Βυζαντινή» Αυτοκρατορία. Η δυτικοευρωπαϊκή συνείδηση σχηματίζεται μέσα από τήν αντιπαράθεση μέ τήν Κωνσταντινούπολη καί ορίζεται απ' αυτήν. Δυτικοευρωπαίος από τότε καί ύστερα είναι όποιος δέν είναι Χριστιανός Ορθόδοξος, όποιος δέν αισθάνεται ότι ανήκει στήν Οικουμενική Χριστιανική Αυτοκρατορία μέ πρωτεύουσα τήν Κωνσταντινούπολη, όποιος δέν ασπάζεται τόν πολιτισμό πού προήλθε από τήν σύνθεση Ελληνισμού καί Χριστιανισμού στήν Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.

...

Γιά τούς Έλληνες, από τήν άλλη, δέν έχει νόημα νά ταυτίζωνται είτε μέ τήν Ανατολή είτε μέ τήν Δύση, αφού αυτές οι έννοιες ορίζονται σέ (αντιθετική) σχέση μέ τήν Ελλάδα: η Δύση υπάρχει, μέ τήν πολιτιστική έννοια, επειδή πολέμησε καί εξαφάνισε τόν ελληνορωμαϊκό πολιτισμό –αλλιώς όλη η Ευρώπη θά ήταν ακόμη μιά ρωμαίϊκη επαρχία. Η Ανατολή υπήρξε πάντοτε κάτι διαφορετικό από τόν ελληνορωμαϊκό πολιτισμό, άν καί επηρεάσθηκε βαθύτατα απ' αυτόν κατά τόν Μεσαίωνα. Τό συμπέρασμα είναι ότι, ιστορικά, τόσο η Δύση όσο καί η Ανατολή ορίζονται σέ σχέση μέ τήν Ελλάδα, καί όχι τό αντίστροφο. Αυτό συμβαίνει γιά τόν απλούστατο λόγο ότι οι Έλληνες υπήρξαν επί 1800 τουλάχιστο χρόνια (από τό 600 π.Χ. μέχρι τό 1200 μ.Χ.) τό αναμφισβήτητα πιό πολιτισμένο έθνος στήν Ευρώπη. Επομένως, αυτό πού συνέβαινε ήταν ότι οι άλλοι λαοί πού έρχονταν σέ επαφή μαζί μας έπρεπε νά πάρουν θέση καί νά δεχθούν ή νά απορρίψουν τά στοιχεία τού ελληνικού πολιτισμού.

...

Θά μπορούσε νά αντιπαρατηρήση κάποιος ότι, όποιο κι άν είναι τό συμπέρασμα μιάς ιστορικής μελέτης, όλα αυτά λίγη σχέση έχουν μέ τά καυτά σημερινά προβλήματα τής ελληνικής κοινωνίας. Εμείς διαφωνούμε μ’ αυτήν τήν άποψη. Πιστεύουμε, κατ’ αρχήν, ότι η Ιστορία προσφέρει απαντήσεις σέ ερωτήματα πού αντιμετωπίζουμε καί σήμερα, επειδή ακριβώς τά ίδια ερωτήματα έχουν τεθή καί κατά τό παρελθόν. Τό όλο πρόβλημα Ελλάδας-Δύσης είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα προβλήματος πού υφίσταται εδώ καί 1500 χρόνια. Ιδιαίτερα σέ περιόδους όξυνσης τών εθνικών μας κινδύνων καταντάει αυτοκαταστροφικό τό νά μήν έχουμε συναίσθηση τής βαθιάς πολιτιστικής αντιπαλότητας πού χαρακτηρίζει τά αισθήματα τών Δυτικών απέναντί μας.

Πέρα απ' αυτό όμως, η ιστορική γνώση διαπλάθει καί τό όραμα πού έχουμε γιά τό μέλλον. Η εντύπωση πού έχουμε γιά τήν αρχαία Ελλάδα, γιά τό Βυζάντιο ή γιά τήν Δυτικοευρωπαϊκή Ιστορία καθορίζει, συνειδητά ή υποσυνείδητα, τό τί είδους κοινωνία οραματιζόμαστε. Ίσως αυτό νά εννοή καί ο Σεφέρης, όταν λέη πώς «σβήνοντας ένα κομμάτι από τό παρελθόν, σβήνει κανείς κι ένα αντίστοιχο κομμάτι από τό μέλλον». Ο μόνος τρόπος γιά νά ξεπεράσουμε τά σημερινά μας προβλήματα είναι νά ξαναβρούμε τήν χαμένη ιστορική μας μνήμη καί νά έρθουμε έτσι πάλι σέ επαφή μέ αυτό πού πραγματικά είμαστε, μέ αυτό πού πραγματικά αγαπά η ψυχή μας. Καί τότε θά διαπιστώσουμε πώς, όσο κι άν προσπαθούμε νά τό αρνηθούμε πιστεύοντας ότι είμαστε ένα μέ τούς Δυτικοευρωπαίους, η καθημερινή μας ζωή, οι χαρές, οι πίκρες, οι ελπίδες, τά γλέντια καί οι απογοητεύσεις μας είναι όλα διαποτισμένα από ένα αίσθημα αποκλειστικά δικό μας, άγνωστο στούς Δυτικούς, πού μπορεί καί νά ονομάζεται «καημός τής Ρωμηοσύνης»…

  • Προβολές: 1036

Χρησιμοποιοῦμε cookies γιὰ νὰ βελτιώσουμε τὴν ἐμπειρία σας στὸν ἰστότοπο μας.  Διαβάστε Περισσότερα - Ἀποδοχή.

We use cookies to improve your site experience. Read More - Acceptance