Βιβλιοπαρουσίαση: Κείμενα Ἐθνικῆς Αὐτογνωσίας

Φώτης Δημητρακόπουλος, Βυζάντιο και Νεοελληνική διανόηση στα μέσα του δεκάτου ενάτου αιώνος

Εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 1996, σελ. 277 + 6 σελ. φωτογραφίες

Με το βιβλίο του αυτό ο συγγραφέας παρουσιάζει τις στάσεις των Ελλήνων λογίων κατά τις πρώτες δεκαετίες του ελεύθερου ελληνικού κράτους απέναντι στην μεσαιωνική περίοδο της Ιστορίας μας, της Αυτοκρατορίας μας, αυτού δηλαδή που οι ξένοι ονομάζουν Βυζάντιο (330-1453).

Ο συγγραφέας παρουσιάζει πτυχές του μεγάλου προβλήματος που απασχόλησε τον Ελληνισμό προεπαναστατικά αλλά κυρίως μεταεπαναστατικά, σχεδόν ολόκληρον τον 19ο αιώνα: το θέμα της ταυτότητας.

Ερχόμαστε κατ’ ευθείαν από την αρχαιότητα, υποστήριζαν οι οπαδοί του Διαφωτισμού και οι αρχαιολάτρες. Καταγόμαστε από την αρχαία Ελλάδα, είμαστε Έλληνες, όμως το Βυζάντιο, η αυτοκρατορία μας της Κωνσταντινουπόλεως, πλούτισε και ανανέωσε την ψυχή μας, έλεγαν οι άλλοι.

Οι πρώτοι έλεγαν ότι καταγόμαστε κατ’ ευθείαν από τον παππού και σε αυτόν πρέπει να μοιάσουμε. Οι άλλοι υποστήριζαν ένθερμα ότι υπάρχει και πατέρας. Χίλια διακόσια χρόνια δεν είναι ένα κενό στην Ιστορία μας αλλά η ακριβή, ίσως, περιόδος της Ιστορίας μας. Ότι και ο “ένδοξός μας βυζαντινισμός”, είναι τελικώς “πράγματα συμπαθητικά, δικά μας, γραικικά”, που έλεγε και ο Αλεξανδρινός.

Το βιβλίο διακρίνεται στις ενότητες:

  • – Βυζάντιο και νεοελληνική λογιοσύνη, 1830-1860: Εισαγωγικά, Οι φορείς, Τα ρεύματα ιδεών και οι προεκτάσεις τους.
  • – Σχόλια στις ανθολογούμενες γνώμες: Η δεκαετία 1830-1840. Η δεκαετία 1840-1850. Η δεκαετία 1850-1860.
  • – Δημοτικό τραγούδι και αντιδυτικό πνεύμα.
  • –Μεγένθυση ενός επεισοδίου: Η αντιδικία Στέφανου Κουμανούδη και Σκαρλάτου Βυζάντιου (1852).
  • – Επίλογος.
  • – Οι ανθολογούμενες γνώμες, όπου παρατίθενται οι παραπομπές και τα χωρία με τις γνώμες των λογίων για τον μεσαιωνικό μας πολιτισμό, κατά χρονολογική σειρά, από το 1801 έως το 1890. Συνολικά παρατίθενται 162 αναφορές, πολύτιμο υλικό που συλλέχτηκε ύστερα από μακροχρόνια αποδελτίωση. Έχουμε κατ’ έτος τις ακόλουθες αναφορές: 1801: 2, 1806: 1, 1816: 1, 1821: 3, 1822: 2, 1823: 2, 1825: 2, 1826: 1, 1827: 1, 1828: 2, 1830: 1, 1831: 1, 1832: 2, 1833: 2, 1834: 1, 1836: 2, 1837: 3, 1838: 3, 1839: 4, 1840: 3, 1841: 2, 1842: 7, 1843: 2, 1844: 5, 1845: 9, 1846: 4, 1847: 1, 1848: 2, 1849: 3, 1850: 1, 1851: 4, 1852: 7, 1853:11, 1854: 7, 1855: 3, 1856: 4, 1857: 6, 1858: 5, 1859: 8, 1860: 3, 1862: 3, 1863: 3, 1864: 3, 1867: 2, 1868: 1, 1869, 2, 1871: 2, 1874: 1, 1875: 1, 1877: 2, 1879: 5, 1883: 1, 1888: 1, 1890: 2.
  • – Επιμύθιο: ο νεοελληνισμός στη νεοελληνική λογοτεχνία, κέντρο και περιφέρεια.
  • – Βιβλιογραφία
  • – Έξι φωτογραφίες

Από το ανθολογούμενο υλικό αποδεικνύεται ότι, με ελάχιστες εξαιρέσεις, οι νεοέλληνες λόγιοι επίγονοι των διαφωτιστών μόνον αρνητικές κρίσεις είχαν να διατυπώσουν κατά του ελληνικού χριστιανικού μεσαίωνα.

Διαβάζοντας το βιβλίο –ειδικώτερα τις γνώμες ή τα κείμενα των πρωταγωνιστών– καταλαβαίνει κανείς πολλά από όσα ακολούθησαν στην Νεοελληνική Ιστορία, πολλές αντιφάσεις του νεοελληνικού βίου. Γιατί εάν γυρίσεις την πλάτη στο Βυζάντιο, που πιστεύεις ότι δεν είναι δικό σου, μοιραία εισάγεις και τον Αρχαίο κόσμο από την Δύση γιατί υπάρχει κενό στην διαδοχή. Και ας κραύγαζε εν πόνω ο Παπαδιαμάντης περιγράφοντας την άποψη των διαφωτιστών ευρωλάγνων του καιρού του:

“Μη θρησκευτικά, προς Θεού! Το Ελληνικόν Έθνος δεν είναι Βυζαντινοί, εννοήσατε; Οι σημερινοί Έλληνες είναι κατ’ ευθείαν διάδοχοι των αρχαίων” (Λαμπριάτικος Ψάλτης).

Και αλλού, αναφερόμενος σε παρόμοια συμπτώματα της ελληνικής παθολογίας, γράφει:

“Να καταπολεμηθή ο ξενισμός, ο πιθηκισμός, ο φραγκισμός (...). Να μη χάσκωμεν προς τα ξένα. Να στέργωμεν και να τιμώμεν τα πάτρια” (Ιερείς των πόλεων και ιερείς των χωρίων. Άπαντα, Ε 198.10, 15).

Και καθώς διαβάζοντας το βιβλίο συναντά ο αναγνώστης τα διάφορα ονόματα, θυμάται πολλές ενέργειές τους αρνητικές στην ιστορία της Παιδείας και της Εκκλησίας, μαρτυρημένες και από αλλού. Διαφωτιστικό είναι για κάποια τέτοια ζητήματα το βιβλίο του Πρ. Γ.Δ. Μεταλληνού, Ελλαδικού Αυτοκεφάλου Παραλειπόμενα (Μελέτη ιστορικοφιλολογική) (Δόμος, 1989).

Στο πρόβλημα υπερίσχυσε η γραμμή του Κοραή, απόρροια και ένδειξη της μειονεξίας των Νεοελλήνων. Και αν σήμερα εξ αιτίας κάποιων ξένων και ευαρίθμων Ελλήνων μελετητών τιμάται περισσότερο το Βυζάντιο, εν τούτοις ο διαφωτισμός και ο αθηναϊσμός αν και μουδιασμένοι δίνουν τον τόνο στην πνευματική ζωή και όχι μόνο. Τώρα όμως υπάρχουν τα κείμενα και οι εργασίες, που μπορεί να διαβάσει όποιος θέλει και ενδιαφέρεται.

Αλλά, εν τέλει, το ποιά στάση κρατάμε απέναντι στο Βυζάντιο είναι ζήτημα “ψυχικής διαθέσεως”, όπως από το 1879 επεσήμανε ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος (Εφημ. ΩΡΑ, 10 Ιανουαρίου). Και αυτό, τελικώς, μας κρίνει.

ΕΠΙΣΗΜΕΙΩΣΗ: Αυτή η τελευταία άποψη του Κωνστ. Παπαρρηγόπουλου ας είναι και η απάντησή μου σε όποιους επικριτές μου σε τέτοια θέματα, οι οποίοι, οπαδοί - καθώς λένε - της “απαλής βίας της λογικής” περιφέρουν με ζήλο τα προκρούστεια κρεβάτια τους.

Α.Ζ.

Ετικέτες: Βιβλιοπαρουσίαση

  • Προβολές: 929

Χρησιμοποιοῦμε cookies γιὰ νὰ βελτιώσουμε τὴν ἐμπειρία σας στὸν ἰστότοπο μας.  Διαβάστε Περισσότερα - Ἀποδοχή.

We use cookies to improve your site experience. Read More - Acceptance