Αναστασίου Α. Φιλιππίδη: Τὸ Πολίτευμα τοῦ Ἀνατολικοῦ Ρωμαϊκοῦ Κράτους

του Αναστασίου Α. Φιλιππίδη

Στο περιθώριο των εργασιών ενός σεμιναρίου στις πλαγιές των ελβετικών Άλπεων, είχα πρόσφατα την ευκαιρία να ανταλλάξω απόψεις για την εικόνα της Ελλάδας με επιστήμονες από 25 διαφορετικές χώρες που βρέθηκαν εκεί. Το δείγμα κάλυπτε όλα τα μήκη και πλάτη της υδρογείου, αφού μόνον τέσσερεις προερχόμασταν από την Ευρώπη. Θα ήθελα σήμερα να μεταφέρω μερικές σκηνές και μερικές σκέψεις από αυτές τις ενδιαφέρουσες συζητήσεις.

Σκηνή πρώτη: Βόλτα με τον Ινδό συνάδελφό μου. Μου λέει: “Εσείς οι Έλληνες δεν είστε πολύ Ευρωπαίοι, έτσι δεν είναι;”. “Τί εννοείς;”, ρωτάω. “Νά, να δεν είστε ξανθοί, με γαλάζια μάτια...” (Χωρίς να το γνωρίζει λέγει μια μεγάλη αλήθεια, έστω και μιλώντας φυλετικά).

Σκηνή δεύτερη: Ο Αρμένιος συνάδελφος συζητάει στο δείπνο με τον Κενυάτη για τις ατέλειες των μεταφράσεων του Ευαγγελίου στην αγγλική και στη ρωσσική γλώσσα, προκαλώντας την εύλογη απορία του δευτέρου: “Και γιατί δεν παίρνουμε από την αρχή το πρωτότυπο, ώστε να κάνουμε σήμερα μια σωστή μετάφραση; Σε ποιά γλώσσα είναι το πρωτότυπο;” “Στην ελληνική”, του απαντά ο Αρμένιος. Οπότε, ένας πλημμυρισμένος από θαυμασμό Κενυάτης, στρέφεται προς το μέρος μου και λέγει: “Αλήθεια; Είναι γραμμένο στην γλώσσα σου το σπουδαιότερο βιβλίο του κόσμου; Αν ήταν στην δική μου, θα ήμουν ο πιο περήφανος άνθρωπος του πλανήτη!”.

Σκηνή τρίτη: Με ομάδα συναδέλφων από μακρινά μέρη, όπως η Καμπότζη και το Περού. Όλοι εκφράζουν το θαυμασμό τους για τα επιτεύγματα της αρχαίας Ελλάδας, την δημοκρατία, την φιλοσοφία κλπ., αλλά ταυτόχρονα αναρωτιούνται τί απέγινε αυτή η χώρα μετά, καθώς δεν γνωρίζουν τίποτα μεταγενέστερο. Ειδικά για χώρες με πολιτικά προβλήματα και ανελεύθερα καθεστώτα, η Αθηναϊκή Δημοκρατία φαντάζει ως ονειρεμένο πρότυπο. Ρωτούν τί συνέβη στην συνέχεια. Ήταν όλα μια μακρόσυρτη περίοδος παρακμής;

Σκέφτομαι τί να απαντήσω, μη έχοντας γνώσεις πολιτικής θεωρίας. Στα χρόνια που ακολούθησαν, τα λεγόμενα “βυζαντινά”, είχαμε βασιλεία και όχι δημοκρατία. Ήταν, λοιπόν, χρόνια οπισθοδρόμησης και απολυταρχισμού; Τί είδους πολίτευμα είχαν οι Ρωμηοί των μέσων χρόνων, άνθρωποι βαθύτατα πολιτικοί, όπως άλλωστε οι αρχαίοι πρόγονοί τους, και οι νεώτεροι απόγονοί τους, και ποιά αντίληψη είχαν για την εξουσία;

Στο “βυζαντινό” κράτος ο αυτοκράτορας δεν εκλεγόταν, ούτε κυβερνούσε, με βάση την εκφρασμένη θέληση της πλειοψηφίας του λαού. Φαίνεται πώς η συσσωρευμένη σοφία των αιώνων είχε διδάξει στους Ρωμηούς προγόνους μας κάποια πράγματα που παραμελούνται σήμερα. Έτσι, γνώριζαν τις εγγενείς αδυναμίες της δημοκρατίας και κυρίως την δυνατότητα επηρεασμού του λαού προς καταστρεπτικές επιλογές μέσω υποδαύλισης των αθρωπίνων παθών –αυτό που σήμερα ονομάζουμε λαϊκισμό. Η αρχή της πλειοψηφίας δεν είναι ικανή να προλάβη τέτοια λάθη –γι’ αυτό άλλωστε η Αθηναϊκή Δημοκρατία έστειλε στον θάνατο έναν από τους σοφότερους και πλέον ακέραιους ανθρώπους που γέννησε η ίδια, τον Σωκράτη. Γι’ αυτό και ψήφισε δημοκρατικά υπέρ της καταστροφικής σικελικής εκστρατείας, όπως τόσο γλαφυρά μας περιγράφει ο Θουκυδίδης.

Σε αντίθεση, λοιπόν, με νεωτέρους δυτικούς θεωρητικούς που έχουν αναγάγει σε υπέρτατη αξία την ελευθερία επιλογής, οι ορθόδοξοι Ρωμηοί γνώριζαν ότι η ελευθερία επιλογής είναι μια μεταπτωτική κατάσταση και άρα υπάρχει κάτι ανώτερο απο αυτήν: η επιλογή του μεταμορφωμένου ανθρώπου που οδηγείται από το Άγιον Πνεύμα και του οποίου το θέλημα ταυτίζεται με το θέλημα του Χριστού.

Αλλά αν το βυζαντινό πολίτευμα δεν ήταν δημοκρατικό, δεν ήταν επίσης και μια κληρονομική μοναρχία κατά τα πρότυπα της μεσαιωνικής και σύγχρονης Δύσης. Ως γνωστό, στην Κωνσταντινούπολη βασιλιάς μπορούσε να αναδειχθή οποιοσδήποτε, ανεξάρτητα από την καταγωγή του –μέχρι και ένας πρώην βοσκός έφτασε στον θρόνο (καί διέπρεψε) τον 9ο αιώνα, ως Βασίλειος Α'. Η βαθύτατα αντιρατσιστική συνείδηση του Ρωμηού δεν αναγνώριζε κανένα κληρονομικό πλεονέκτημα σε γιούς βασιλιάδων, ρηγάδων ή αρχόντων: κάθε άνθρωπος έπρεπε να αποδείξη την αξία του στην πράξη. Γι’ αυτό καί, όπως αναφέρει ο Ράνσιμαν, απόπειρες αυτοκρατόρων, όπως ο Ρωμανός Α' Λεκαπηνός και οι Καντακουζηνοί, να ιδρύσουν δυναστείες απέτυχαν εξαιτίας της αποδοκιμασίας του λαού. Σε άλλες περιπτώσεις επικράτησαν για κάποιο διάστημα οικογενειακές δυναστείες, αφού όμως απέσπασαν την νομιμοποίηση στην συνείδηση του πληθυσμού. Όταν αυτή η νομιμοποίηση εξέλιπε, οι δυναστείες αντικαταστάθηκαν.

Αυτή η παρατήρηση μας φέρνει στο ερώτημα του τί ακριβώς χρειαζόταν για να νομιμοποιηθή ένας αυτοκράτορας στην συνείδηση του κόσμου. Γνωρίζουμε ότι, θεσμικά, απαιτείτο η επευφημία από τον λαό, τη Σύγκλητο και τον στρατό. Αν δεν συμφωνούσαν αυτοί οι τρεις παράγοντες, ο αυτοκράτορας δεν μπορούσε να θεωρεί ότι έχει ανέλθει νόμιμα στην εξουσία.

Αλλά και μετά την ανάρρησή του, ο αυτοκράτορας δεν ήταν ανεξέλεγκτος. Παρά την ρωμαϊκή κληρονομιά του αυτοκράτορα - ημίθεου, που συναντάται ακόμη στα χρόνια του Μεγάλου Κωνσταντίνου, η χριστιανική σκέψη σταδιακά προσέδωσε στην εξουσία μια έντονα “φιλολαϊκή” ιδεολογία που εκπλήσσει ακόμη και σήμερα. Είναι γνωστοί, για παράδειγμα οι αγώνες πολλών αυτοκρατόρων υπέρ των ελεύθερων χωρικών και της μικρής ιδιοκτησίας, εναντίον των “δυνατών” γαιοκτημόνων (Ρωμανός Α' Λεκαπηνός, Βασίλειος Β' Βουλγαροκτόνος, κλπ.).

Στην πραγματικότητα, στο μυαλό του (πάντα ελεύθερου και ανυπότακτου) Ρωμηού, η βασιλική εξουσία υπήρχε μόνο κατά παραχώρηση, για να αντισταθμίζη τη (μεταπτωτική) “φυσική” ροπή του ανθρώπου για φιλοκτημοσύνη, η οποία, αν έμενε ανεξέλεγκτη, θα οδηγούσε στην επιβολή των ισχυρών σε βάρος των πιο αδυνάμων, των πιο φτωχών. Το έχει συνοψίσει θαυμάσια ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, όταν γράφει “ίνα μη γένωνται (...) αλλήλων οι άνθρωποι παραναλώματα, μηδενός επιστατούντος και (μηδενός) την άδικον του δυνατωτέρου κατά του υποβεβηκότος ορμήν κωλυόντος. Δια τούτο (...) βασιλεία (...) αναγκαίως επεισήχθη” (PG 91, 452).

Ακολουθώντας την έξοχη ανάλυση αυτού του χωρίου από τον Κ. Ζουράρι (“Άθλια, άθλα, θέμεθλα” σελ. 360 κ.ε.), μπορούμε να τονίσουμε τρία σημαντικότατα συμπεράσματα:

1. Η “βασιλεία”, η εξουσία γενικότερα, είναι αποτέλεσμα ανάγκης –καμμιά θεϊκή υπεροχή κανενός δεν αναγνωρίζεται. Όπως αναφέρει και ο Σεβ. Μητροπολίτης Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου κ. Ιερόθεος, “δεχόμαστε την εξουσία σαν ένα αναγκαίο κακό, όπως ακριβώς τον θάνατο και την αμαρτία” (“Ποιότητα ζωής”, σελ. 130).

2. Στην μεταπτωτική μας περίοδο η ορμή του δυνατοτέρου θα είναι μόνιμη και άδικη.

3. Η εξουσία νομιμοποιείται (έχει λόγο ύπαρξης) μόνον εφόσον κωλύει τον άδικο δυνατό. Όταν παύσει να το κάνει, παύει να είναι νόμιμη στην συνείδησή μας. Ισχύει τότε αυτό που ο Mommsen ονόμασε “νόμιμο δικαίωμα της επανάστασης”. Και οι Ρωμηοί πρόγονοί μας χρησιμοποίησαν επανειλημμένα αυτό το δικαίωμα...

Δεν ήταν όλα αγγελικά στο κράτος του Βυζαντίου –τό αντίθετο μάλιστα. Ούτε το πολιτικό σύστημα ούτε η ορθόδοξη ατμόσφαιρα της δημόσιας και της ιδωτικής ζωής θα μπορούσαν να εξαφανίσουν εντελώς τα ανθρώπινα πάθη της φιλοδοξίας, της φιλαργυρίας και της φιληδονίας. Αυτό είναι κάτι που επιτυγχάνεται σε προσωπικό επίπεδο και όχι μαζικά, επί ολόκληρης της κοινωνίας. Μιλώντας όμως με τους αγαπητούς φίλους από τις ξένες χώρες, ένοιωσα ότι συνολικά μπορούμε να είμαστε περήφανοι και για το πολιτικό σύστημα αυτής της περιόδου της Ιστορίας μας, όπως είμαστε περήφανοι για την Αθηναϊκή Δημοκρατία του 5ου π.Χ. αιώνα.

  • Προβολές: 955

Χρησιμοποιοῦμε cookies γιὰ νὰ βελτιώσουμε τὴν ἐμπειρία σας στὸν ἰστότοπο μας.  Διαβάστε Περισσότερα - Ἀποδοχή.

We use cookies to improve your site experience. Read More - Acceptance