Ναυπάκτου κ. Ἱερόθεος: Η γονιμότητα των κρίσεων

Δημοσιεύθηκε στο Βήμα της Κυριακής 17-9-2000.

Η κάθε κρίση, σε όλα τα επίπεδα, είναι έκφραση υγείας, γιατί δείχνει αφ’ ενός μεν την ύπαρξη δυνατού οργανισμού, ο οποίος αντιδρά φυσιολογικά με υψηλό πυρετό, αφ’ ετέρου δε οδηγεί σε νέες θεωρήσεις της ζωής, σε νέα προοπτική, αφού κάθε ωρίμανση προϋποθέτει έναν θάνατο. Ακόμη, όταν φθάση κανείς στο “μηδέν” και τότε δημιουργείται μια άλλη εξέλιξη των πραγμάτων, αφού, όπως θα έλεγε και ο αείμνηστος Νίκος Πεντζίκης, έχει μεγάλη σημασία “η γονιμότητα του μηδενός”. Μέσα από αυτήν την προοπτική είδα και την κρίση στο θέμα της αναγραφής ή μη του θρησκεύματος στα Δελτία των Ταυτοτήτων. Προσπαθούσα και προσπαθώ να βλέπω το θέμα αυτό αποφατικά, καίτοι βρίσκομαι στο κέντρο των γεγονότων. Θεωρώ ότι και η Πολιτεία θα ωφεληθή από αυτήν την κρίση.

Θα ήθελα στην συνέχεια να καταγράψω μερικές από τις σκέψεις που με απησχόλησαν τον τελευταίο καιρό και έχουν σχέση με την γονιμότητα που απορρέει από αυτήν την κρίση, την οποία συγκαταβατικά μπορώ να χαρακτηρίσω κρίση.

1. Πρέπει να υπογραμμισθή η σχέση μεταξύ Εκκλησίας και Ιεράς Συνόδου. Δηλαδή, η Ιερά Σύνοδος των Επισκόπων πρέπει να εκφράζη την Εκκλησία, η οποία Εκκλησία δεν είναι απλώς το σύνολο των βεβαπτισμένων, αλλά και των βεβαιοπίστων. Η Εκκλησία ακόμη είναι το σύνολο των δυνάμει και ενεργεία μελών του Σώματος του Χριστού. Αυτό θα ήθελε μεγαλύτερη ανάλυση, αλλά εκείνο που μπορώ να υπογραμμίσω είναι ότι η Εκκλησία είναι κάτι ευρύτερο από αυτό που πολλοί από μας νομίζουμε. Μπορεί κανείς να δη το τί είναι η Εκκλησία στα συγγράμματα των Αποστόλων και των Πατέρων, στην ορθόδοξη λατρεία, δηλαδή στα πρόσωπα των αγίων και την λατρεία, που είναι ο χώρος της αγάπης του Θεού, “τής συνουσίας Θεού και ανθρώπων”. Επίσης, μπορεί να δη το πνεύμα της Ορθοδόξου Εκκλησίας στο περίφημο βιβλίο που λέγεται “Γεροντικό”, στο οποίο είναι αποθησαυρισμένη η πείρα και η ζωή των αγίων, αφού εκεί φαίνεται η αποκεκαλυμμένη αλήθεια, ενσαρκωμένη στα πρόσωπα, τα οποία διακρίνονται από καρδιακή ευαισθησία, ταπείνωση και αρρενωπή τρυφερότητα. Θα μπορούσα να προτείνω να διαβασθούν οι λόγοι του αββά Ποιμένος. Όταν η σύναξη των Επισκόπων συντονίζεται στην ατμόσφαιρα της διδασκαλίας της Εκκλησίας που είναι οι άγιοι, τότε συνιστά Εκκλησία αληθινή.

2. Επειδή είχα την εξαιρετική τιμή και ευθύνη να είμαι Πρόεδρος της Ειδικής Επιτροπής για τις ταυτότητες από το 1999 γι’ αυτό μπορώ να βεβαιώσω ότι η Ιεραρχία με τα αρμόδια όργανά της εργάσθηκε ψύχραιμα και νηφάλια στο θέμα αυτό. Οι υποσχέσεις της Πολιτείας για διάλογο στο θέμα της αναγραφής του θρησκεύματος στις ταυτότητες μας προετοίμαζε για να κάνουμε καλή συζήτηση με τους Κυβερνητικούς παράγοντας. Ενθυμούμαι ότι ένας αγωνιστής Κληρικός μου είπε ότι μεταξύ των δύο προτάσεων, ήτοι της προαιρετικής αναγραφής του θρησκεύματος και της μη αναγραφής προτιμούσε την δεύτερη. Και πράγματι, υπάρχουν σοβαρά θελογικά επιχειρήματα, πράγμα το οποίο θα αναπτυσσόταν στον διάλογο που θα διεξαγόταν, χωρίς βέβαια να κλονισθή το πνεύμα και τα θεμέλια της ιδιαιτερότητας της παραδόσεώς μας. Μάλιστα δε μπορώ να διαβεβαιώσω ότι και η θέση του Μακαριωτάτου Αρχιεπισκόπου Αθηνών και Πάσης Ελλάδος κ. Χριστοδούλου ήταν να μη επικρατήσουν ακρότητες. Όμως, οι μονομερείς και αψυχολόγητες ενέργειες Κυβερνητικών παραγόντων δεν άφησαν να γίνη αυτός ο δημιουργικός θεολογικός διάλογος, που θα δρομολογούσε σημαντικές εξελίξεις. Από πλευράς εκκλησιαστικών παραγόντων θα μπορούσε να αναπτυχθή ένας θεολογικός λόγος, για το τί είναι πίστη και ομολογία, τί είναι η ελευθερία του προσώπου, για το αν ο Χριστιανισμός είναι θρησκεία και ποιά η διαφορά μεταξύ θρησκείας και Εκκλησίας, για το ότι ο πολιτιστικός τρόπος ζωής έχει εμποτισθή από τον αποκαλυπτικό λόγο, για την διαφορά μεταξύ παραδόσεως, παραδόσεων, και ορθοδόξου παραδόσεως κλπ. Δυστυχώς χάθηκε η ευκαιρία για τον γόνιμο αυτόν προβληματισμό, που έχει ανάγκη η εποχή μας, επειδή δεν θέλησαν παράγοντες της Πολιτείας να κάνουν διάλογο με εκπροσώπους της Ιεράς Συνόδου.

3. Η δημοσιογράφος Ελεάνα Σμίθ στο αγγλικό περιοδικό “ New Statesman” με σχετικό άρθρο της προσπαθεί να αναλύση την αντιπαράθεση της Ελληνικής Πολιτείας και της Ορθοδόξου Εκκλησίας στο θέμα της αναγραφής του θρησκεύματος στις ταυτότητες. Μια κυριακάτικη εφημερίδα παρουσιάζοντας αυτό το κείμενο μεταξύ άλλων γράφει: “Το πρόβλημα με την Ελλάδα, σύμφωνα με την Σμίθ, είναι ότι στην πραγματικότητα υπάρχουν δύο Ελλάδες. Η μία είναι δυτική, σύγχρονη, ανοικτή, αναδιαρθρωμένη, ανταγωνιστική και διεθνής. Η άλλη Ελλάδα είναι ανατολική, παραδοσιακή, παρωχημένη, έχει φοβίες, είναι απαίδευτη και είναι εσωστρεφής”.

Στο σημείο αυτό βρίσκεται το βαθύτερο του προβλήματος που ανέκυψε, όχι όμως στη υπεραπλουστευμένη ερμηνεία της κ. Σμίθ. Δηλαδή, αντιλαμβανόμαστε ότι στην σύγχρονη Ελλάδα υπάρχουν δύο παραδόσεις. Πρώτα είναι η λεγομένη δυτική παράδοση, της οποίας έκφραση είναι η νοησιαρχία του ιερού Αυγουστίνου και η οποία νοησιαρχία εκφράζεται, κατά ποικίλους τρόπους, με τον Σχολαστικισμό, την Αναγέννηση, τον Διαφωτισμό, τον Ρωμαντισμό, την Νεωτερικότητα. Ο Frank Schaeffer στο βιβλίο του “αναζητώντας την ορθόδοξη πίστη”, που πρόσφατα μεταφράσθηκε και κυκλοφόρησε στην ελληνική γλώσσα, έχει επισημάνει και τεκμηριώσει πάρα πολύ καλά την σχέση μεταξύ αυτών των ρευμάτων που αναπτύχθηκαν στον δυτικό χώρο. Συγχρόνως στην Ελλάδα υπάρχει και ένα άλλο βαθύ υπόστρωμα, μια άλλη παράδοση, που εκφράσθηκε από τον άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή, τον άγιο Ιωάννη τον Δαμασκηνό, τον άγιο Συμεών τον Νέο Θεολόγο, τον άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά, για να αναφέρω ενδεικτικά μερικά από τα μεγάλα πατερικά αναστήματα που αντέχουν στον χρόνο, ακόμη και σε κριτήρια κοσμικά.

Εκεί όμως που έχω σοβαρές αντιρρήσεις είναι στο ότι, όπως γράφει η δημοσιογράφος, η “δυτική Ελλάδα” είναι σύγχρονη, ανοικτή, αναδιαρθρωμένη, ενώ η άλλη Ελλάδα είναι παραδοσιακή, παρωχημένη, απαίδευτη και εσωστρεφής. Το αντίθετο μάλιστα συμβαίνει, αφού σήμερα ο δυτικός πολιτισμός δέχεται βαθειά κρίση και χρειάζεται μια γονιμοποίηση, επειδή δεν μπορεί να απαντήση στα υπαρξιακά προβλήματα των ανθρώπων. Η Ορθόδοξη θεολογία, που δεν είναι σχολαστική, ρατσιστική και ηθικιστική μπορεί να ανταποκριθή στα μηνύματα των καιρών.

Βέβαια, μερικοί από τους υπερμάχους αυτών των δύο ρευμάτων εκφράζουν, με έναν κακέκτυπο τρόπο, τα αρχετυπικά αυτά πρότυπα, ασχολούνται με ένα συντηρητικό και όχι παραδοσιακό πνεύμα, διακρίνονται για την ρατσιστική και μουσειακή αναφορά. Κάποτε άκουγα τον αείμνηστο Νίκο Σβορώνο να κάνη την διάκριση μεταξύ συντηρήσεως και παραδόσεως. Πράγματι, η συντήρηση που προϋποθέτει άτομα, μεταφέρει τον λόγο του παρελθόντος με έναν μουσειακό τρόπο, ενώ η παράδοση μεταφέρει τον ουσιαστικό λόγο του παρελθόντος, γονιμοποιώντας το παρόν.

Για παράδειγμα, μερικοί συντηρητικοί χρησιμοποιούν τον ουσιαστικό, χυμώδη και ζωοποιό λόγο των Πατέρων με τρόπο επιθετικό και αφυδατωμένο, χωρίς να έχει αφομοιωθή πρώτα στους δικούς τους οργανισμούς και να έχει γίνει πρωτίστως τροφή, αίμα και ζωή. Και μερικοί εκσυγχρονιστές αποδίδουν στην Ορθόδοξη Εκκλησία θεοκρατικές αντιλήψεις, ενώ είναι βέβαιο ότι δεν ταυτίσθηκε ποτέ η Ορθοδοξία με την θεοκρατία, ούτε και κατά την περίοδο του Βυζαντίου. Ο κ. Αναστάσιος Φιλιππίδης στο βιβλίο του “Ρωμηοσύνη ή Βαρβαρότητα” έχει αποδείξει με επιχειρήματα ότι όταν κάνουμε λόγο για θεοκρατία εννοούμε: “1) Ταύτιση πολιτικής και θρησκευτικής εξουσίας στο ίδιο πρόσωπο, 2) επιβολή θρησκευτικών κανόνων στο σύνολο της νομοθεσίας, 3) άσκηση της δημοσίας διοίκησης από θρησκευτικούς λειτουργούς, και 4) έλεγχος της εκπαίδευσης από την θρησκευτική ιεραρχία”. Όμως, στο Βυζάντιο ποτέ δεν επικράτησε αυτή η μορφή θεοκρατίας, πράγμα που παρατηρούμε στο αρχαίο κράτος του Ισραήλ (στήν περίοδο των Κριτών), στο παπικό Κράτος, τον Καλβινισμό τουλάχιστον για τα πρώτα 20 χρόνια στην Γενεύη, και στο Ιράν της δεκαετίας του 1980.

Επομένως σήμερα χρειάζεται να γίνη ένας γόνιμος θεολογικός διάλογος, πέρα από τον βερμπαλισμό, την συνθηματολογία, την ιδεολογική αντιπαράθεση, τον άκαιρο και ανούσιο εκσυγχρονισμό. Και βέβαια για να αναπτυχθή αυτός ο γόνιμος λόγος και διάλογος, είναι απαραίτητες αφ’ ενός μεν η ειλικρινής συζήτηση, ύστερα από υπαρξιακή αυτογνωσία, αφ’ ετέρου δε η υπαρξιακή γνώση του αποκαλυπτικού λόγου, με την παράλληλη γνώση των συγχρόνων φιλοσοφικών και κοινωνικών δεδομένων.

4. Ζούμε σε μια δύσκολη εποχή, στην οποία καταρρέουν ιδεολογίες και πολιτιστικά μεγέθη που κυριάρχησαν στο παρελθόν και τα οποία για να επιζήσουν χρειάζονται απαραίτητα μια γονιμοποίηση. Το δυτικό πνεύμα που εκφράζεται με την νοησιαρχία, τον ωφελιμισμό, την ατομοκρατία, την ευδαιμονία, δέχεται τρομερή κρίση. Ο Kenneth Gergen έχει υποστηρίξει ότι ο σύγχρονος δυτικός άνθρωπος υποφέρει πολύ. Και αυτό εκφράζεται σε τρία χαρακτηριστικά σημεία, ήτοι τον “κοινωνικό κορεσμό”, αφού ο άνθρωπος δεν μπορεί να περιορισθή σε κοντινές σχέσεις και ζητά τον πολλαπλασιασμό των σχέσεων, δείγμα ενός υπαρξιακού κενού, τον “εποικισμό του εαυτού” που συνίσταται “στήν πρόσκτηση πολλαπλών και ανομίων δυνατοτήτων σχετικά με τον τρόπο που ζεί κανείς” και την “πολυφέρνεια”, που είναι “η διάσπαση του ατόμου σε μια πολλαπλότητα προσωπικών αμφιέσεων”. Στην λύση αυτών των προσωπικών και κοινωνικών προβλημάτων δεν μπορεί να ανταποκριθή ο δυτικός πολιτισμός με την τεχνολογική και ιδεολογική διάστασή του, και χρειάζεται το ζωντανό και ζωοποιό πνεύμα της Ορθοδόξου παραδόσεως.

Επομένως, η Ορθόδοξη θεολογία μπορεί να διαδραματίση έναν σπουδαίο ρόλο στα κοινωνικά δρώμενα της εποχής μας, επειδή έχει αστείρευτες δυνάμεις, όπως την λατρεία και την θεολογία της, τον πλούτο των Θεολογικών Σχολών, τον ησυχασμό των Ιερών Μονών, την υπαρξιακή αντιμετώπιση του πόνου, και όλων των ανθρωπολογικών προβλήματων που αντιμετωπίζει ο σύγχρονος άνθρωπος.

Έτυχε να διδάξω στην Μέση Ανατολή και να ομιλήσω σε Συνέδρια και Σεμινάρια στην Δύση, όπως στην Βοστώνη, το Σιάτλ, την Ατλάντα, και διεπίστωσα ότι οι ανατολικοί και δυτικοί Χριστιανοί αναζητούν τον πλούτο και την αρχοντιά της παραδόσεώς μας, ενώ την αναζήτηση αυτή δεν την συναντώ στην Ελλάδα σε εκείνους που εκφράζουν το δυτικό πνεύμα, το οποίο επικρατούσε στην Δύση τις παλαιότερες δεκαετίες.

Αισθανόμενος αυτήν την γονιμοποιητική δύναμη της Ορθοδόξου Παραδόσεως και τον δυναμικό λόγο της Ορθοδόξου θεολογίας θλίβομαι όταν βλέπω μικρονοϊκές αντιπαλότητες, χάριν πολιτικών σκοπιμοτήτων και βερμπαλιστικών εντυπώσεων.

 

  • Προβολές: 1227

Χρησιμοποιοῦμε cookies γιὰ νὰ βελτιώσουμε τὴν ἐμπειρία σας στὸν ἰστότοπο μας.  Διαβάστε Περισσότερα - Ἀποδοχή.

We use cookies to improve your site experience. Read More - Acceptance