Ἐπίκαιροι Σχολιασμοί: Εκκλησία και “ιδεατή εικόνα”, μέ αφορμή ένα άρθρο

του Πρωτ. π. Θωμά Βαμβίνη

Τελευταία είδαν το φως της δημοσιότητος κάποιες κριτικές αναλύσεις της ορθόδοξης εκκλησιαστικής ζωής, που απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή. Η ανάγνωσή τους φέρνει στο νού την παραβολή των ζιζανίων. Μοιάζουν με χωράφι στο οποίο μαζί με το “σιτάρι” διεισδυτικών παρατηρήσεων συναυξάνουν “ζιζάνια” ακραίων απόψεων, που αποκλίνουν από την παράδοση της Εκκλησίας μας

Στη συνέχεια θα ασχοληθώ με ορισμένες θέσεις μιας τέτοιας ανάλυσης, η οποία αναφέρεται στην “εικονική εκκλησιαστική πραγματικότητα”.

Ο αρθρογράφος θέτει το εξής θεμελιώδες πρόβλημα: “Η ορθόδοξη θεολογία, δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι είναι η θεολογία του προσώπου. Πόσο παράξενα όμως αισθάνεται κανείς όταν διαπιστώνει ότι από την ορθόδοξη Εκκλησία απουσιάζει το πρόσωπο, ή ακόμα περισσότερο απουσιάζει ο άνθρωπος ως πρόσωπο;”.

Για να υποστηριχθή αυτή η άποψη χρησιμοποιείται ως παράδειγμα η εκκοσμίκευση των μυστηρίων στις Ενορίες κυρίως των μεγάλων πόλεων. Είναι χαρακτηριστική η περιγραφή ενός γάμου σε κεντρική Εκκλησία: “Ο ιερέας μέσα στη ζέστη και τον συνωστισμό, το μόνο που σκέπτεται είναι το πότε θα τελειώσει, άλλωστε είναι ο τρίτος στην σειρά. Οι νεόνυμφοι έχουν αγωνία μήπως πάει κάτι στραβά στην τελετή και γουρσουζέψει το καινούργιο τους ξεκίνημα και οι παρευρισκόμενοι ασχολούνται με τις τουαλέτες των κυριών. Οι μόνοι που είναι αφοσιωμένοι στην δουλειά τους είναι οι φωτογράφοι”.

Η πολύ ανθρώπινη περιγραφή της ατμόσφαιρας του γάμου και των εσωτερικών διαθέσεων των τελετουργών, του ζευγαριού και των άλλων συμμετεχόντων, αδικεί την πραγματικότητα, όταν θεωρήται ότι εκφράζει τον κανόνα, χωρίς εξαιρέσεις. Ο αρθρογράφος, δηλαδή, αποκλείει την προσευχή των Ιερέων, τις ευχές των γονέων, που εκείνη την ώρα γίνονται προσευχές, αλλά και την ειλικρίνεια του ζευγαριού, που θέλησε να λάβη την ευλογία της Εκκλησίας στο ξεκίνημα της νέας του ζωής. Η απολυτοποίηση αυτής της αρνητικής εικόνας οδηγεί σε αιχμηρά σχόλια, τα οποία βάζουν ερωτηματικά σε βασικές αλήθειες της Εκκλησίας μας. “Μπορεί σε όλα αυτά να αισθανθούμε αμηχανία, αλλά δεν τολμούμε καν να εκφράσουμε αμφιβολία για την εγκυρότητα των τελουμένων. Το ζευγάρι είναι πλέον παντρεμένο και τώρα μπορεί να λάβει την θεία Κοινωνία. Κατά τα άλλα είμαστε εναντίον της μαγείας!” Η εικόνα αυτή των μυστηρίων είναι τελείως διαφορετική από αυτήν που μας δίνουν τα θεολογικά κείμενα, τα οποία, κατά τον αρθρογράφο, δημιουργούν μια ιδεατή εικόνα. “Όταν διαβάζουμε θεολογικές αναλύσεις για τα Μυστήρια, πράγματι είναι δύσκολο να μην εντυπωσιαστούμε για τα συγκλονιστικά γεγονότα που λαμβάνουν χώρα κατά την τέλεσή τους? θα πρέπει όμως να δεχθούμε, έστω σιωπηρά και ανομολόγητα, ότι όλα αυτά συμβαίνουν, άνευ ουδενός προβλήματος, χωρίς να τα θέλουν, χωρίς να ενδιαφέρονται, χωρίς να τα αισθάνονται, ούτε οι ενδιαφερόμενοι ούτε οι λειτουργοί”. Η πίστη της Εκκλησίας, μάλιστα, ότι και σ’ αυτήν την περίπτωση το μυστήριο είναι έγκυρο, αρκεί να τελέσθηκε κανονικά από ορθόδοξο Ιερέα, θεωρείται “σιωπηρή σύμβαση”, με την οποία καταλήγουμε στο “νά απουσιάζει ο άνθρωπος ως πρόσωπο από την Εκκλησία”.

Σε όλο το άρθρο υπάρχει μια σφοδρή απορριπτική κριτική του σύγχρονου θεολογικού λόγου και του κηρύγματος. “Ο σύγχρονος εκκλησιαστικός και θεολογικός λόγος, είναι λόγος ιδεατός. Στον τόπο μας δηλαδή, εδώ και κάποιες δεκαετίες αναπτύσσεται μια θεολογία που μπορεί να χαρακτηρισθή ως θεολογία της ιδεατής εικόνας”. Είναι τόσο θαυμαστά αυτά που γράφονται, που “είναι πολύ δύσκολο να διανοηθείς ότι μπορεί να αφορούν και εσένα”. Και συμπληρώνει: “Πάντα έχω την αίσθηση ότι πρόκειται για περιγραφές ενός θαυμαστού οικοδομήματος στις οποίες όμως λείπει η περιγραφή για το που βρίσκεται η πόρτα. Όταν δε κάποιος φιλότιμος ψάξει και την βρει και τολμήσει να μπεί, τότε βρίσκεται στο σκοτάδι, δεν υπάρχει καμμία πληροφορία για το πώς να προχωρήσει”.

Όταν φθάνη κανείς σε τέτοιες αναζητήσεις δεν αρκείται στην ανάγνωση βιβλίων. Ψάχνει χειραγωγούς. Μαθητεύει, ταπεινώνεται. Είναι φανερό, πάντως, μέσα από τις κύριες αναφορές του άρθρου, ότι ο κύριος όγκος των πυρών του στρέφεται εναντίον της λεγομένης “λειτουργικής αναγέννησης”, η οποία πράγματι παρουσιάζει προβλήματα. Όμως, δεν αφήνει καμμιά σύγχρονη θεολογική παραγωγή από έξω. Να υποθέσω, λοιπόν, ότι στην ίδια κατηγορία εντάσσει τα βιβλία του π. Ιουστίνου Πόποβιτς, του π. Σωφρονίου Σαχάρωφ, του π. Παϊσίου του Αγιορείτου ή τις επιστολές του π. Ιωσήφ του ησυχαστή; Μέσα στην ερώτηση αποφεύγω να βάλω την μεγάλη θεολογική παραγωγή του Μητροπολίτου μας κ. Ιεροθέου και του Ναυπακτίου μοναχού Θεοκλήτου Διονυσιάτου, για να μη θεωρηθή ότι θέλω να ευλογήσω τον τόπο μας. Αυτή η γενική απορριπτική διάθεση του αρθρογράφου δυσκολεύει την μετάδοση του βασικού μηνύματός του, πού, κατά την γνώμη μου, είναι η “ταπεινή επίγνωση της απόστασης που μας χωρίζει από την πραγματικότητα της θείας Λειτουργίας” και γενικότερα της εκκλησιαστικής ζωής.

Πάνω σε όλες αυτές τις θέσεις θέλω να κάνω ορισμένες παρατηρήσεις.

1. Το πρόβλημα που θέτει το άρθρο είναι η μεγάλη απόσταση που χωρίζει την ορθόδοξη θεολογία από την ζωή του πληρώματος της Εκκλησίας. Στην πραγματικότητα αμφισβητεί την αλήθεια, ότι η ορθόδοξη θεολογία είναι στις μέρες μας η φωνή της Εκκλησίας. Αυτό συμβαίνει, γιατί στη συγκεκριμένη ανάλυση ως πραγματική έκφραση της Εκκλησίας θεωρείται η κρατούσα νοοτροπία στο σύνολο των ανθρώπων που έχουν βαπτισθή, ανεξάρτητα από την σχέση που έχει η ζωή τους με την διδασκαλία του Χριστού και τα μυστήρια που μας παρέδωσε. Η μέθοδος που ακολουθεί ο αρθρογράφος είναι κοινωνιολογική, θα έλεγα στατιστική, γιατί από την μετρήσιμη εκκλησιαστική πραγματικότητα οδηγείται σε γενικευμένα θεολογικά συμπεράσματα. Οι γενικεύσεις όμως συσκοτίζουν την πραγματικότητα της Εκκλησίας. Η στατιστική δεν μπορεί να μας δώση δείκτες εκκλησιαστικής ή πνευματικής ζωής, γιατί μετρά φαινόμενα, με βάση προκαθορισμένα ερωτήματα. Η ζωή της Εκκλησίας όμως είναι “υπόγειο ρεύμα”, κρύβεται “σύν τω Χριστώ εν τω Θεώ”.Μας δίνει κάποια εξωτερικά αποτελέσματα, τα οποία όμως δεν εξαντλούν το περιεχόμενό της.

2. Το άρθρο χαρακτηρίζεται από έναν ρεαλισμό, ο οποίος προσγειώνει τον αναγνώστη στην καθημερινή πραγματικότητα και τον οδηγεί –άν έχη ευαισθησία– στην συνειδητοποίηση της απόστασης που τον χωρίζει από την αληθινή ορθόδοξη ζωή. Φθάνει όμως σε διατυπώσεις οι οποίες, λόγω της υπερβολής τους, αδικούν το ίδιο το άρθρο, καθιστώντας το αναξιόπιστο. Δεν είναι, για παράδειγμα, έλλειψη τόλμης η μη έκφραση αμφιβολίας για την εγκυρότητα των μυστηρίων, διότι η Χάρη του Θεού δίνεται, ανεξάρτητα από το αν γίνεται αισθητή από τους συμμετέχοντες. Ο Άγιος Νεκτάριος στο έργο του “Περί θείων Μυστηρίων” είναι σαφής. “Η τελείωσις και ο αγιασμός των μυστηρίων ως αυτοτελής είναι ανεξάρτητος ου μόνον εκ του ενεργούντος εν τω μυστηρίω Ιερέως, αλλά τυγχανει ανεξάρτητος και εκ της ηθικής τελειότητος και πίστεως του δεχομένου το μυστήριον. Το μυστήριον ετελέσθη,... η χάρις εξεχύθη, ...οι ευαίσθητοι ησθάνθησαν, ... οι βραδείς τον νουν διετέλεσαν καθεύδοντες”.

3. Με αυτά που λέει ο Άγιος Νεκτάριος δεν μας εξωθεί στην μαγική αντίληψη των μυστηρίων, γιατί η αίσθηση της χάριτος εξαρτάται από την ευαισθησία της ψυχής. Ούτε επίσης η θεολογία του είναι θεολογία της “ιδεατής εικόνας”, γιατί μιλά για απτές πραγματικότητες μέσα από την ποιμαντική του πείρα. Τα θαυματουργά λείψανά του, άλλωστε, είναι συντριβή κάθε ιδεατής εικόνας. Επίσης, δεν εξαφανίζει το πρόσωπο από την Εκκλησία, όταν σε άλλο σημείο του έργου του γράφη, ότι “η Εκκλησία ανεξαρτήτως προς το ήθος και την πίστιν των προσώπων έχει το Πνεύμα εν εαυτή εις τον αιώνα”, γιατί έτσι διατηρείται πάντοτε η δυνατότητα της ζωοποιήσεως των προσώπων από την χάρη του Θεού, που ζη στην Εκκλησία.

Η διατήρηση της χάριτος μέσα στην Εκκλησία, ανεξάρτητα από το ήθος των ανθρώπων, είναι μια μεγάλη ευλογία του Θεού στο ανθρώπινο γένος, το οποίο ζη την περιπέτεια της πτώσεως. Η εξάρτηση της χάριτος των μυστηρίων από το ήθος των μετεχόντων είναι επικίνδυνος προτεσταντισμός. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι η έλλειψη ήθους ευλογείται.

Ετικέτες: ΕΠΙΚΑΙΡΟΙ ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΙ

  • Προβολές: 1273

Χρησιμοποιοῦμε cookies γιὰ νὰ βελτιώσουμε τὴν ἐμπειρία σας στὸν ἰστότοπο μας.  Διαβάστε Περισσότερα - Ἀποδοχή.

We use cookies to improve your site experience. Read More - Acceptance