Ναυπάκτου κ. Ἱεροθέου: Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης εκφραστής της ορθοδόξου εκκλησιαστικής παραδόσεως (Α)

Όπως σάς είχαμε υποσχεθή, δημοσιεύουμε σήμερα τμήμα της εισήγησης του Σεβ. Μητροπολίτη μας κ. Ιεροθέου στο διήμερο Συνέδριο που διοργάνωσε η Ιερά Σύνοδος για τα 150 χρόνια από την γέννηση και 90 από τον θάνατο του Αλεξάνδρου Παπαδιαμάντη, στην Αίθουσα της Παλαιάς Βουλής στην Αθήνα.

***

Από μικρός μεγάλωσα σε ένα σπίτι, όπου ο πατέρας μου διάβαζε φιλοκαλικά βιβλία. Στο ράφι του μεγάλου δωματίου κοντά στο εικονοστάσι είχε την Κλίμακα του Ἁγίου Ιωάννου του Σιναΐτου, που την διάβαζε καθημερινά, και τα Κυριακοδρόμια του Νικηφόρου Θεοτόκη, που διάβαζε κάθε Κυριακή. Ταυτόχρονα μας μετέφερε ιστορίες από το Γεροντικό και άλλα ασκητικά βιβλία, μας ανέφερε τις συμβουλές που του έδινε κάποιος κοσμοκαλόγηρος στον τύπο του Παπαδιαμάντη, ο φίλος του ο Μάρκος, καθώς επίσης μας διηγείτο και ιστορίες και παραδόσεις από τον άγιο Κοσμά τον Αιτωλό και τον άγιο νεομάρτυρα Γεώργιο.

Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης εκφραστής της ορθοδόξου εκκλησιαστικής παραδόσεως (Α)Ήταν, λοιπόν, φυσικό να μελετούμε και εμείς τα κείμενα αυτά και να συνδεόμαστε με την παράδοση που εξέφραζαν. Στην συνέχεια, πολύ νωρίς βρήκα τα κείμενα του Παπαδιαμάντη, γιατί, ας μου επιτρέψετε την έκφραση, “κολλούσαν” σε όλη αυτή την υποδομή που είχα από το σπίτι μου. Διάβαζα για τον Παπαδιαμάντη και μου δημιουργήθηκε η επιθυμία να τον μελετώ τακτικά. Δεν διάβαζα άλλους λογοτέχνες και συγγραφείς, γιατί, για την εποχή εκείνη, ήταν για μένα πολυτέλεια η αγορά βιβλίων. Μου έκαναν ιδιαίτερη εντύπωση οι λεκτικές εικόνες και οι φράσεις του Παπαδιαμάντη που λειτουργούσαν σαν εικονικές παραστάσεις, χωρίς να προκαλούν την φαντασία, γιατί ήταν εικόνες της καθημερινής ζωής, που αναφέρονταν σε πρόσωπα τα οποία συναντούσα και στο δικό μου περιβάλλον, στο σπίτι μου, στην γειτονιά μου, στα ηπειρωτικά χωριά κ.λ.π.

Θα ήθελα να μου συγχωρέσετε αυτήν την προσωπική εισαγωγή, αλλά δεν εύρισκα κάτι άλλο για πρόλογο, προσπαθώντας να εκθέσω την αγάπη μου προς τον Παπαδιαμάντη, αλλά και την παράδοση που βρήκα τότε στο περιβάλλον που γεννήθηκα, που σήμερα άρχισε να χάνεται. Νομίζω ότι ο Παπαδιαμάντης διαβάζεται ελκυστικά σε ένα τέτοιο περιβάλλον, που το διαμόρφωσε η Κλίμακα του Ιωάννη, οι ατόφιες και παραστατικές μορφές των ανθρώπων της εποχής εκείνης, το παπαδιαμαντικό εκκλησίασμα των κυριακάτικων συνάξεων. Όταν τον βγάλης από το περιβάλλον αυτό, τότε διαβάζεται περισσότερο ρομαντικά. Αγνοεί κανείς το παρελθόν που χάθηκε.

Στην συνέχεια θα αναφερθώ σε μερικά σημεία από τα έργα του Παπαδιαμάντη, που τον παρουσιάζουν εκφραστή της ορθοδόξου εκκλησιαστικής παραδόσεως, αφού, όπως φαίνεται καθαρά στα έργα του, η θεολογία ήταν εφαρμοσμένη και το εκκλησιαστικό ήθος ήταν βιωμένο στα πρόσωπα των έργων του, και μέσα από αυτήν την περιγραφή, εξέθετε την εσωτερική του κατάσταση, το καρδιακό του βίωμα. Διαβάζοντας κείμενα του Παπαδιαμάντη, αισθάνομαι ότι λειτουργούν ψυχοθεραπευτικά, γαληνεύουν την ψυχή, υγραίνουν τα μάτια, εμπνέουν για έναν κόσμο κεκοσμημένο.

1. Αναγκαία διευκρίνιση

Κατ’ αρχάς είναι ανάγκη να διευκρινισθή ότι δεν μπορεί κανείς να συγκρίνη τα έργα του Παπαδιαμάντη με τα έργα των Πατέρων, με τα φιλοκαλικά κείμενα και τα συναξάρια. Γιατί τα φιλοκαλικά κείμενα αποβλέπουν στην αδρανοποίηση του φανταστικού της ψυχής, επειδή καθοδηγούν σε μια αφάνταστη και ανίδεη προσευχή, στο ανίδεο και αφάνταστο του νού. Είναι γνωστή η ρήση ότι “νούς φανταζόμενος είναι ανίκανος δια την θεολογίαν”. Βεβαίως βρίσκει κανείς μέσα σε πατερικά κείμενα στοιχεία, στα οποία παρουσιάζεται η ομορφιά της κτίσεως, ιδίως ο λόγος του αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου στην Καινή Κυριακή, το Πάσχα, στον οποίο ο άγιος παρουσιάζει την ομορφιά της φύσεως κατά την άνοιξη. Όμως τα φιλοκαλικά κείμενα έχουν άλλη αποστολή.

Επίσης, πρέπει να υπογραμμισθή δεόντως ότι οι Πατέρες γράφουν ανάλογα με την διακονία που έχουν μέσα στην Εκκλησία. Ένας ασκητής, που έχει την επίβλεψη και την ποιμαντική διακονία να προετοιμάζη τους ανθρώπους για την ανάβαση στο Θαβώρ και το Όρος Σινά, κινείται σε άλλα επίπεδα και γράφει ανάλογα με την ποιμαντική διακονία που εξασκεί. Ένας άλλος Πατήρ, όπως ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος που καθοδηγεί έναν λαό που βρίσκεται σε μια κατάσταση πορείας αποφυγής από τα πάθη, χρησιμοποιεί έναν διαφορετικό λόγο, χωρίς να αφίσταται της αποκαλυπτικής αλήθειας.

Ο Παπαδιαμάντης, όπως φαίνεται σε όλα τα έργα του, δεν ήταν Πνευματικός πατέρας και καθοδηγητής, ούτε εξασκούσε ποιμαντική σε ανθρώπους που έπρεπε να καθαρίσουν το παθητικό και το λογιστικό της ψυχής, ούτε ήταν δάσκαλος και Ιεροκήρυκας. Ήταν ένας άνθρωπος που είχε επηρεασθή από την Ορθόδοξη Παράδοση, όπως εκφραζόταν στις κοινότητες της Σκιάθου, τις οποίες μπορούμε να ονομάσουμε θεραπευτικές. Στα κείμενά του, λοιπόν, περιέγραφε μια κοινωνία που διαπνεόταν από τους δερματίνους χιτώνες της φθοράς και της θνητότητας, μια κοινωνία που ζούσε μέσα στην παράδοση της Εκκλησίας και εξασκούσε την υπομονή, την καρτερία, διακατεχόταν από την πίστη στον Θεό και ζούσε μέσα στην λατρευτική ζωή της Εκκλησίας. Ο Παπαδιαμάντης ήταν “ο μεγάλος ζωγράφος των ταπεινών”, κατά τον Κωστή Παλαμά. Πρόκειται για ένα κλίμα και μια ατμόσφαιρα που καθαρίζει την καρδιά του ανθρώπου και υπάρχουν στοιχεία νοεράς προσευχής, αφού πρόκειται για προσευχή που προέρχεται από έναν βαθύ πόνο. Και προτιμώ αυτήν την κοινωνία από μερικές άλλες κοινωνίες που χαρακτηρίζονται από πουριτανικές ιδέες με φαντασιώσεις υψηλής πνευματικής ζωής.

Τα έργα του Παπαδιαμάντη πιθανόν να μη ωφελούν τους μοναχούς, που αποβλέπουν σε κάτι άλλο. Άλλωστε, ούτε ο Παπαδιαμάντης είχε την επιθυμία να καθοδηγή μοναχούς με υψηλές πνευματικές καταστάσεις. Άλλος ήταν ο προορισμός του. Ζώντας μέσα στον κόσμο και επιδιώκοντας “νά βγάλη το ψωμί του”, έγραψε τις αναμνήσεις του και τον πόνο του, χωρίς να κάνη θρησκευτικό κήρυγμα, αλλά μάλλον έγραφε εξομολογητικά και ανθρώπινα, συγκρίνοντας εν πολλοίς τον κόσμο του ουρανίου πολιτεύματος με τον κόσμο της εξορίας.

Ο Παπαδιαμάντης έζησε στην ζωή του με πόνο, που θεραπεύει την καρδιά, με βαθυτάτη αυτομεμψία και μάλιστα είχε την τόλμη να την γράφη, έζησε με υψηλό αίσθημα δικαιοσύνης, με έντονη ξενιτεία, που αυξανόταν με τις αναμνήσεις της παιδικής του ηλικίας μέσα σε μια ιερατική οικογένεια και μια λατρευτική και θεραπευτική κοινότητα. Ο αείμνηστος Φιλόθεος Ζερβάκος θα γράψη για τον Παπαδιαμάντη: “Εγύρισα όλας τας Μονάς της Ελλάδος, του Αγίου Όρους, της Παλαιστίνης, του Σινά. Ευρήκα καλογήρους, ιερομονάχους, μοναχούς, αλλά πτωχούς και ακτήμονας ωσάν τον Παπαδιαμάντην πάνυ ολίγους...”. Αν συγκρίνη κανείς την ζωή του Παπαδιαμάντη με την πλειονότητα των μοναχών της εποχής μας οι οποίοι ζουν με συνεχείς επαιτείες και κατασκευάζουν πολυτελή Μοναστήρια, όπου διαβιώνουν με κοσμική άνεση, τότε αντιλαμβάνεται την αξία του Παπαδιαμάντη. Έζησε, λοιπόν, με πόνο, αλλά και όταν ήλθε η ώρα να φύγη από τον κόσμο αυτόν, πέθανε με εξομολόγηση, με την μετάληψη των Τιμίων Δώρων, με προσευχή και μετάνοια, ψάλλοντας με πόνο το δοξαστικό της Παραμονής των Θεοφανείων, “τήν χείρά σου την αψαμένην την ακήρατον Κορυφήν του Δεσπότου, μεθ’ ής και δακτύλω αυτόν ημίν καθυπέδειξας, έπαρον υπέρ ημών προς αυτόν, Βαπτιστά, ως παρρησίαν έχων πολλήν”. Το ορθόδοξο τέλος του ήταν ένδειξη της ζωής του και της αποδοχής της υπάρξεώς του από τον Θεό. Δεν σάς αποκρύπτω ότι νοσταλγώ να έχω το ίδιο τέλος που είχε ο Παπαδιαμάντης και ελπίζω στο έλεος και την φιλανθρωπία του Θεού ότι θα μου το χαρίση.

2. Ο Θεός του Παπαδιαμάντη

Ο Θεός του Παπαδιαμάντη είναι ο Θεός των Πατέρων και ιδιαιτέρως των Φιλοκαλικών Πατέρων με την εμπειρική γνώση του Θεού και φυσικά με την μεγάλη φιλοθεΐα και φιλανθρωπία. Δεν είναι ο Θεός του Θωμά του Ακινάτη και του Άνσελμου Καντερβουρίας.

Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης εκφραστής της ορθοδόξου εκκλησιαστικής παραδόσεως (Α)Ο Θεός του Θωμά του Ακινάτη είναι ένας θεός απρόσιτος, σκληρός, που υποχρεώνει τον άνθρωπο στην αποδοχή της ύπαρξής του. Στην “Σούμα Θεολόγικα”, ο Θωμάς ο Ακινάτης, μετά τα επιχειρήματα περί της υπάρξεως του Θεού, φθάνει σε αναγκαστικές δεσμεύσεις: “Ανάγκη λοιπόν να παραδεχθώμεν πρώτην τινα ποιητικήν αιτίαν, ήν πάντες ονομάζουσι Θεόν”. Και αλλού: “Συνεπώς πρέπει να υπάρχη όν νοούν, υφ’ ου πάντα τα φυσικά όντα κυβερνώνται και κατευθύνονται προς τον εαυτών σκοπόν· το δ’ όν τούτο ονομάζομεν Θεόν”. Και αλλού: “Δεν δυνάμεθα να διακριβώσωμεν πώς ο Θεός είνε, αλλά μάλλον πώς δεν είνε”.

Ο Θεός ακόμη του Άνσελμου Καντερβουρίας είναι θεός φεουδάρχης ο οποίος κυριαρχείται από τρεις αρχές, ήτοι ότι είναι η υψίστη δικαιοσύνη, η υψίστη τιμή και ότι είναι θεός τάξεως, αφού έβαλε σε όλη την κτίση την τάξη. Οπότε κάθε αμαρτία είναι προσβολή της τιμής και της δικαιοσύνης του Θεού, αλλά και παράβαση της τάξεως που υπάρχει σε όλη την δημιουργία. Γι’ αυτό και ο αμαρτωλός άνθρωπος πρέπει να τιμωρηθή, ή πρέπει να εξιλεώση την δικαιοσύνη του Θεού και να αποκαταστήση την τρωθείσα τιμή Του.

Ο Νίκος Καζαντζάκης, επηρεασμένος από αυτήν την δυτική θεολογική προβληματική, είχε υπ’ όψη του έναν τέτοιο δυνάστη θεό. Σε μια αλληλογραφία που είχε με κάποιον ελληνοαμερικανό Ιερέα Παπαστεφάνου φαίνεται αυτός ο επηρεασμός του. Γράφει κάπου:

“Ο θεός μου είναι όλο λάσπη, αίματα, επιθυμίες κι οράματα. Δεν είναι ο αγνός, άσπιλος, παντοδύναμος, πάνσοφος, δίκαιος, πανάγαθος. Δεν είναι φώς. Με αγώνα, με κάματο μετουσιώνει τη νύχτα μέσα στα σωθικά του και την κάνει φώς. Ανηφορίζει αγκομαχώντας τον ανήφορο της αρετής. Φωνάζει βοήθεια. Δε μας σώζει. Εμείς τόνε σώζομε. Salvatores Dei! Τί θα πει τόνε σώζομε; Σώζομε μέσα απ’ την εφήμερη πήλινη ύπαρξή μας την πνοή την αιώνια, μετουσιώνουμε τη σάρκα, τον αέρα, το νερό και τα κάνομε πνέμα”.

Και σε μια από τις τελευταίες επιστολές του (25-4-54) γράφει:

“Τρία τα μεγάλα θεολογικά στάδια που πέρασα:

- Θεέ μου, εσύ θα με σώσης·

- Θεέ μου, εγώ θα σε σώσω·

- Μαζί θα συνεργαστούμε μαζί θα σωθούμε, Θεέ μου”.

Ο Θεός όμως του Παπαδιαμάντη είναι ο Θεός της αποκαλυπτικής αλήθειας. Ο Παπαδιαμάντης γνώρισε τον Θεό από νηπτικούς πατέρας, που ονομάζονταν κολλυβάδες, τόσο στο Άγιον Όρος όσο και στην Σκιάθο. Είναι Θεός αγάπης, που συμπονεί τον άνθρωπο, που τον αγαπά, που αγαπά πιο πολύ τους αμαρτωλούς που συναισθάνονται την πνευματική τους φτώχεια. Αυτό φαίνεται καθαρά σε όλο το έργο του. Ο Θεός, όπως έλεγε ο όσιος Σιλουανός, είναι ταπείνωση και πραότητα που συγχωρεί τους αμαρτωλούς.

Γράφοντας ο Παπαδιαμάντης για το καθαρτήριο πυρ της “Παπικής Ρώμης” σχολιάζει:

“Ημείς Καθαρτήριον δεν ηξεύρομεν, πιστεύομεν όμως ότι ο Θεός εν τω απείρω Αυτού ελέει πολλάς πολλών αμαρτίας θα συγχωρήση δεχόμενος τας μυστικάς θυσίας και τας εν αυταίς γινομένας ευλαβώς μνείας των κεκοιμημένων. Περί Καθαρτηρίου δε και άλλων τοιούτων δεν πολυπραγμονούμεν. Οι Δυτικοί θεολόγοι είναι δεινοί εις το να περιγράφωσιν επί το φανταστικώτερον και τας Κολάσεις και τα Καθαρτήρια. Ημείς γνωρίζομεν μόνον ότι αι ψυχαί των ορθοδόξων χριστιανών, όσοι ημάρτησαν ως άνθρωποι, είναι εις το άπειρον έλεος του Θεού”.

Ακόμη σε όλα τα έργα του φαίνεται διάχυτη αυτή η ευσπλαχνία του Θεού προς τον άνθρωπο. Την Χριστίνα, την δασκάλα, που ζούσε χωρίς στεφάνι, την βλέπει με συμπάθεια, γι’ αυτό στο τέλος του διηγήματός του γράφει γι’ αυτήν: “Αλλ’ Εκείνος, όστις ανέστη “ένεκα της ταλαιπωρίας των πτωχών και του στεναγμού των πενήτων”, όστις εδέχθη της αμαρτωλής τα μύρα και τα δάκρυα και του ληστού το Μνήσθητί μου, θα δεχθή και αυτής της πτωχής την μετάνοιαν, και θα της δώση χώρον και τόπον χλοερόν, και άνεσιν και αναψυχήν εις την βασιλείαν Του την αιωνίαν”. Τον “μπαρμπα-Γιαννιό τον Έρωντα”, που πέθανε μπροστά στην πόρτα της Πολυλογούς που αγαπούσε, και σκεπάστηκε από το χιόνι, τον αφήνει στο έλεος και την αγάπη του Θεού. Γράφει: “Και ο μπαρμπα-Γιαννιός άσπρισεν όλος, κ’ εκοιμήθη υπό την χιόνα, δια να μη παρασταθή γυμνός και τετραχηλισμένος, αυτός και η ζωή του και αι πράξεις του, ενώπιον του Κριτού, του Παλαιού Ημερών, του Τρισαγίου”. Την Φραγκογιαννού, που καταδιωκόμενη από δύο άνδρες για το έγκλημα που έκανε και στην προσπάθειά της να ανεβή τον βράχο του αγίου Σώστη, πνίγηκε, γράφει: “Η γραία Χαδούλα εύρε τον θάνατον εις το πέραμα του Αγίου Σώστη, εις τον λαιμόν τον ενώνοντα τον βράχον του ερημητηρίου με την ξηράν, εις το ήμισυ του δρόμου, μεταξύ της θείας και της ανθρωπίνης δικαιοσύνης”.

(Συνεχίζεται: Ναυπάκτου κ. Ἱεροθέου: Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης εκφραστής της ορθοδόξου εκκλησιαστικής παραδόσεως (Β))

  • Προβολές: 1169

Χρησιμοποιοῦμε cookies γιὰ νὰ βελτιώσουμε τὴν ἐμπειρία σας στὸν ἰστότοπο μας.  Διαβάστε Περισσότερα - Ἀποδοχή.

We use cookies to improve your site experience. Read More - Acceptance