Παναγιώτη Αλ. Μελικίδη: «Τά προηγιασμένα»

του Παναγιώτη Μελικίδη

Τήν περίοδο της Μ. Τεσσαρακοστής, εκτός του Σαββάτου και της Κυριακής, τελείται η Λειτουργία των Προηγιασμένων Δώρων, που είναι απόρροια δύο παραγόντων. Κατ’ αρχάς την περίοδο αυτή απαγορεύεται η τέλεση της θείας Λειτουργίας η οποία έχει πασχάλιο και πανηγυρικό χαρακτήρα και δεν συνάδει με τον χαρακτήρα της περιόδου. Η Σύνοδος της Λαοδικείας (363) με τον κθ' κανόνα ορίζει «ότι ου δεί εν τή Τεσσαρακοστή άρτον προσφέρειν, ει μή εν Σαββάτω και Κυριακαίς μόνον». Συναφής είναι και ο να' κανόνας της ίδιας Συνόδου που απαγορεύει τον εορτασμό της μνήμης μαρτύρων στις νηστίσιμες ημέρες της Τεσσαρακοστής και επιβάλλει την μετάθεσή τους κατά τα Σάββατα και τις Κυριακές, γιατί ο εορτασμός της μνήμης μαρτύρων ήταν συνδεδεμένος με την τέλεση της θείας Λειτουργίας.

Σύμφωνα με τις μαρτυρίες των Πατέρων της Εκκλησίας (πρβλ. Μ. Βασιλείου, Επιστολή 93 προς Καισαρίαν Πατρικίαν, Migne PG 32,484) οι χριστιανοί κοινωνούσαν τακτικά τις Κυριακές, τα Σάββατα, την Τετάρτη και την Παρασκευή και όσες φορές εντός της εβδομάδας τελούνταν ευκαιριακά η θεία Λειτουργία. Οι πιστοί λάμβαναν τα Τίμια Δώρα με τον τρόπο που παραλαμβάνουμε σήμερα το αντίδωρο. Κοινωνούσαν μέρος του Σώματος του Χριστού που ήταν εμβαπτισμένο στο Τίμιο Αίμα και το υπόλοιπο το φύλαγαν για να μεταλάβουν τις ημέρες που δεν ήταν δυνατόν να τελεσθή η θεία Λειτουργία. Τήν ίδια τακτική ακολουθούσαν και οι ερημίτες, οι οποίοι ήταν απομακρυσμένοι από τις οργανωμένες μοναχικές κοινότητες και δεν είχαν την δυνατότητα να συμμετάσχουν στις ευχαριστιακές συνάξεις που λάμβαναν χώρα εντός της εβδομάδας. Γιά να κοινωνήσουν προετοιμασμένοι διαμόρφωσαν κάποια ακολουθία. Εδώ βρίσκονται οι απαρχές της Προηγιασμένης, που περιελάμβανε στοιχεία από την θεία Λειτουργία, προσευχές πρίν από την μετάληψη, είδος κοινωνικού κατά την ώρα της κοινωνίας και ευχαριστία.

Η Προηγιασμένη δεν περιλαμβάνει κατ’ ουσίαν τίποτε άλλο παρά την μεταφορά των προηγιασμένων Δώρων από την πρόθεση στο θυσιαστήριο και την κοινωνία η οποία πλαισιώνεται από προπαρασκευαστικές και ευχαριστήριες ευχές. Οι πρώτες μαρτυρίες γι’ αυτό τον λειτουργικό τύπο εντοπίζονται στο Πασχάλιο Χρονικό (μέσα Ζ’ αι.) και στην Πενθέκτη Οικουμενική Σύνοδο που συνήλθε το 692 στην Κωνσταντινούπολη («Εν πάσαις ταίς της αγίας τεσσαρακοστής των νηστειών ημέρας, παρεκτός Σαββάτου, και Κυριακής, και της του Ευαγγελισμού ημέρας, γινέσθω η των προηγιασμένων ιερά λειτουργία»). Κατά τόπους διαμορφώθηκαν διάφοροι τύποι της ακολουθίας των Προηγιασμένων, που αποδίδεται στον Ιάκωβο Αδελφόθεο και σώζονται μόνο τα διακονικά (κώδικας Σινά 1040) και αλεξανδρινής, που αποδίδεται στον ευαγγελιστή Μάρκο, από την οποία σώθηκε η ευχή ‘‘μετά την μετάληψιν των αγίων μυστηρίων’’ (κώδικας Παρισίων Gr.325), στή Δύση συναντάται ήδη τον Ζ' αιώνα (Γελασιανό Ευχολόγιο) και τελούνταν μόνο την Μ. Παρασκευή.

Η Προηγιασμένη Λειτουργία του βυζαντινού τυπικού αποδίδεται σε αρκετούς συγγραφείς (Ιάκωβο Αδελφόθεο, Μ. Βασίλειο, Επιφάνειο Κύπρου, Γρηγόριο Διάλογο κ.α.), κανένας όμως δεν διεκδικεί με περισσότερες πιθανότητες την πατρότητα της συγγραφής.

Στή σημερινή της μορφή η ακολουθία αυτή είναι συνδεδεμένη με τον μοναχικό εσπερινό. Πρέπει να σημειώσουμε ότι το τυπικό των μονών επικράτησε και στούς ενοριακούς ναούς.

Κλείνοντας να σημειώσουμε ότι η Λειτουργία των Προηγιασμένων τελούνταν παλιότερα και κατά την Τετάρτη και Παρασκευή της Τυροφάγου, όπως και την Μ. Παρασκευή. Τελικά υπό την επίδραση του Ιεροσολυμιτικού τυπικού οι μέρες αυτές θεωρήθηκαν λειτουργικά άπρακτες. Σύμφωνα με μαρτυρία του Νικηφόρου Κωνσταντινουπόλεως, η τέλεση της Προηγιασμένης γινόταν όλες τις Τετάρτες και Παρασκευές του χρόνου, όπως και στή γιορτή της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού (14 Σεπτεμβρίου).

Σήμερα η Προηγιασμένη ή τα Προηγιασμένα, τελούνται όλες τις ημέρες εκτός Σαββάτου, Κυριακής και της γιορτής του Ευαγγελισμού, από την Καθαρά Δευτέρα ως και την Μ. Τετάρτη.

  • Προβολές: 1070

Χρησιμοποιοῦμε cookies γιὰ νὰ βελτιώσουμε τὴν ἐμπειρία σας στὸν ἰστότοπο μας.  Διαβάστε Περισσότερα - Ἀποδοχή.

We use cookies to improve your site experience. Read More - Acceptance