Ναυπάκτου κ. Ἱεροθέου: Συνάντηση Ελληνισμού και Χριστιανισμού στην Ανατολή και στην Δύση (Γ')

Ομιλία στο “Λαϊκό Πανεπιστήμιο” της Εκκλησίας.

(Συνέχεια από το προηγούμενο)

Μεταφυσική

Κάνοντας λόγο για την μεταφυσική πρέπει να σημειωθή ότι ο όρος αυτός προήλθε από τα συγγράμματα του Αριστοτέλη. Συγκεκριμένα ο Αριστοτέλης έγραψε ένα βιβλίο που το ονόμασε “φυσικά”, στο οποίο ασχολείται με όλα αυτά που γίνονται στη φύση. Συγχρόνως, έγραψε και ένα άλλο με τίτλο “πρώτη φιλοσοφία”. Ο Ανδρόνικος ο Ρόδιος (70 π.Χ.) που εξέδωσε τα έργα του, κατέταξε το σύγγραμμα “πρώτη φιλοσοφία” μετά το σύγγραμμα “φυσικά” και έτσι ονομάστηκε “μετά τα φυσικά” ή “Μεταφυσικά”. Τα “φυσικά” εξετάζουν όλα εκείνα που συνδέονται με τη φύση, όπως θα έκανε η επιστήμη. Τα “μετά τα φυσικά” εξετάζουν το όν ως όν. Ο Αριστοτέλης γράφει: “Εστίν επιστήμη τις, ή θεωρεί το όν ή όν και τα τούτω υπάρχοντα καθ’ εαυτό”. Έτσι, η μεταφυσική ταυτίζεται με την οντολογία, αφού διερευνά το όν, το οποίο κινεί τα πάντα, το πρώτο ακίνητο κινούν, τον Θεό. Κατά την μεταφυσική, ιδίως την φιλοσοφία του Πλάτωνος και του Αριστοτέλους, υπάρχει μια σχέση μεταξύ του όντος και του κόσμου. Ο αισθητός κόσμος είναι ομοίωμα ενός άλλου κόσμου. Στον νοητό αυτόν κόσμο υπάρχουν τα αρχέτυπα όλων των πραγμάτων. Επομένως, τα φυσικά, όλα αυτά που γίνονται στον κόσμο, συνδέονται στενά με τα μεταφυσικά, τον κόσμο των ιδεών, τον Θεό. Κατά την μεταφυσική υπάρχει αρμονία στον κόσμο, ακριβώς επειδή ο κόσμος είναι αντίγραφο του νοητού κόσμου. Γι’ αυτό, η ερμηνεία του κόσμου συνδέεται στην μεταφυσική πάντοτε με τον κόσμο των ιδεών. Η βιολογία, η φυσική επιστήμη, τα μαθηματικά, η αστρονομία κλπ. όλες οι επιστήμες συνδέονται με τα αρχέτυπα και την θεωρία των ιδεών.

Όταν όμως κατά τον Μεσαίωνα ανεπτύχθηκαν οι επιστήμες, τότε έγινε αντιληπτό ότι τα όντα δεν συνδέονται με κάποιες ιδέες, οι οποίες τελικά είναι φαντασία των φιλοσόφων. Η αλλαγή του κοσμοειδώλου είχε ως αποτέλεσμα να δεχθή ισχυρά κτυπήματα και η μεταφυσική, δηλαδή ο κόσμος των αφηρημένων ιδεών, και ακόμη να δεχθή κτυπήματα ο Χριστιανισμός της Δύσεως, που στηρίχθηκε σ’ αυτήν την μεταφυσική. Γι’ αυτό στη Δύση κλονίστηκε η πίστη.

Στην Ορθόδοξη Εκκλησία δεν πιστεύουμε σε καμμιά μεταφυσική. Δεν πιστεύουμε σε διάκριση μεταξύ φυσικών και μεταφυσικών, αλλά στην διάκριση μεταξύ κτιστών και ακτίστων. Και μάλιστα η άκτιστη ενέργεια του Θεού ενυπάρχει σε όλην την κτίση και την κινεί.

Επίσης, λέγοντας ότι οι άγιοι Πατέρες απέρριψαν τον μυστικισμό, πρέπει να υπογραμμισθή ότι με τον όρο αυτό εννοείται μια ιδιαίτερη κίνηση που παρατηρήθηκε από την αρχαιότητα για την ένωση του ανθρώπου με τον Θεό.

Βασικές αρχές που συγκροτούν το σύστημα του μυστικισμού είναι ότι η ψυχή του ανθρώπου ανήκε προηγουμένως στον αθάνατο και αγέννητο κόσμο των ιδεών, από τον οποίο εξέπεσε και περικλείστηκε από τιμωρία στο σώμα. Όμως, κατά την διάρκεια της διαμονής της στο σώμα διατηρεί την μνήμη του κόσμου των αγεννήτων ιδεών και θέλει να επιστρέψη σε αυτόν, με την αποβολή του σώματος. Η γνώση του κόσμου των ιδεών λέγεται φωτισμός του νού. Επίσης, έρωτας είναι η επιστροφή της ψυχής στον αθάνατο και αγέννητο κόσμο των ιδεών. Γι’ αυτό και η ψυχή που διακρίνεται για τον έρωτα εκφράζει μια αδυναμία, αφού αισθάνεται ότι ευρίσκεται μακρυά από τον δικό της πραγματικό κόσμο. Οπότε, οι βασικές ιδέες του μυστικισμού είναι ότι υπάρχει ένας κόσμος των ιδεών, ότι η ψυχή ανήκε σε αυτόν τον κόσμο, ότι το σώμα είναι κακό και γι’ αυτό πρέπει με ειδική μέθοδο να αποβληθή, ώστε η ψυχή να επιστρέψη στον αγέννητο και αθάνατο αυτόν κόσμο των ιδεών.

Κυρίως ο μυστικισμός εκφράσθηκε από τον νεοπλατωνισμό, που είναι ένα σύστημα το οποίο εμφανίστηκε τον 2ο αιώνα μ.Χ. και διατηρήθηκε μέχρι τον 6ο αιώνα μ.Χ., και υπήρξε αντίδραση στον Χριστιανισμό. Ιδρυτής του θεωρείται ο Αμμώνιος Σακκάς (175-242) και κυρίως τον διαμόρφωσε ο μαθητής του Πλωτίνος (204-270), που εργάσθηκε στην Ρώμη, όπου διατηρούσε και φιλοσοφική Σχολή.

Ο νεοπλατωνισμός είναι μια αναβίωση του πλατωνισμού, προσαρμοσμένος όμως στις ανάγκες της εποχής εκείνης. Οι διαφορές μεταξύ πλατωνισμού και νεοπλατωνισμού βρίσκονται κυρίως σε τρία σημεία.

Στο θέμα της οντολογίας οι νεοπλατωνικοί δίδασκαν ότι η αρχή και πηγή του κόσμου είναι το Έν, που είναι η απόλυτη αρχή, ενώ κατά τον Πλάτωνα υπάρχει πλήθος ιδεών στον Θεό, από τις οποίες προτεραιότητα έχει η ιδέα του Αγαθού. Εδώ οι νεοπλατωνικοί έχουν επηρεασθή από τον Χριστιανισμό. Στο θέμα της κοσμολογίας οι νεοπλατωνικοί δίδασκαν την θεωρία της απορροής, ότι δηλαδή ο κόσμος προέρχεται από την ουσία του Θεού, δια της εκπομπής ή προβολής, ενώ ο Πλάτων δίδασκε ότι ο κόσμος είναι ατελές αντίγραφο, ομοίωμα και είδωλο του κόσμου των ιδεών. Εδώ οι νεοπλατωνικοί έχουν επηρεασθή από τον γνωστικισμό. Και στο θέμα της σωτηριολογίας οι νεοπλατωνικοί έχουν επηρεασθή κυρίως από τον μυστικισμό, σύμφωνα με τον οποίο η ψυχή πρέπει να απαλλαγή από το σώμα και αυτό αποκαλείται “κάθαρση”, ώστε να επανέλθη στον αγέννητο κόσμο των ιδεών από τον οποίο εξέπεσε. Και στο σημείο αυτό έχει επηρεασθή σαφώς από τον Πλατωνισμό.

Οι Πατέρες της Εκκλησίας κυρίως οι μεγάλοι Πατέρες του τετάρτου αιώνος, ήτοι Μ. Βασίλειος, άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, άγιος Γρηγόριος Νύσσης, καθώς επίσης αργότερα ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός και ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, καίτοι χρησιμοποίησαν μερικούς όρους της κλασσικής μεταφυσικής και του μυστικισμού εν τούτοις δεν ταυτίσθηκαν ποτέ με το περιεχόμενό τους. Αρνήθηκαν επανειλημμένως την μεταφυσική και τον μυστικισμό. Ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος στους περίφημους θεολογικούς λόγους καταφέρεται εναντίον της μεταφυσικής, λέγοντας: “Βάλλε μοι Πυθαγόρου την σιωπήν και τους κυάμους τους ορφικούς και την περί το Αυτός έφα καινοτέραν αλαζονείαν. βάλλε μοι Πλάτωνος τας ιδέας, και τας μετενσωματώσεις και περιόδους των ημετέρων ψυχών, και τας αναμνήσεις, και τους ου καλούς δια των καλών σωμάτων επί ψυχήν έρωτας· Επικούρου την αθεΐαν και τας ατόμους και την αφιλόσοφον ηδονήν· Αριστοτέλους την μικρολόγον πρόνοιαν και το έντεχνον και τους θνητούς περί ψυχής λόγους και το ανθρωπικόν των δογμάτων· της Στοάς την οφρύν, των Κυνών το λίχνον τε και αγοραίον. βάλλε μοι το κενόν, το πλήρες των ληρημάτων, όσα περί θεών ή θυσιών, περί ειδώλων, περί δαιμόνων αγαθών τε και κακοποιών, όσα περί μαντείας, θεαγωγίας, ψυχαγωγίας, άστρων δυνάμεως, τερατεύονται”. Μάλιστα δε στο Συνοδικό της Ορθοδοξίας καταδικάζεται η θεωρία των ιδεών του Πλάτωνα και όλοι εκείνοι που τις αποδέχονται, δηλαδή καταδικάζεται η μεταφυσική και οντολογία.

Γίνεται αυτό γιατί κατά την Ορθόδοξη Παράδοση ο Θεός δεν είναι το ανώτατο όν που έχει μέσα του ένα σύστημα αγέννητων ιδεών και παραμένει μέσα στην ευδαιμονία του, αλλά είναι πρόσωπο που είναι ελεύθερο από κάθε αναγκαιότητα και αγαπά τον κόσμο. Ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο όχι με βάση κάποιες ιδέες, αλλά θετικώς και εκ του μηδενός με την άκτιστη ενέργειά Του. Η ψυχή του ανθρώπου δεν ανήκε στον αθάνατο και αγέννητο κόσμο των ιδεών που κλείσθηκε στο σώμα μετά την κίνηση της, για να τιμωρηθή, αλλά η ψυχή δημιουργήθηκε από τον Θεό μαζί με το σώμα. Η σωτηρία του ανθρώπου δεν συνίσταται στην αποφυλάκιση της ψυχής από το σώμα και την επιστροφή της στον αγέννητο και αθάνατο κόσμο των ιδεών, αλλά στην μέθεξη της Χάριτος του Θεού, οπότε ολόκληρος ο άνθρωπος σώζεται, ψυχή τε και σώματι. Στην Ορθόδοξη Παράδοση δεν κάνουμε διάκριση μεταξύ φύσει αθανάτου ψυχής και φύσει θνητού σώματος, αλλά για δημιουργία ψυχής και σώματος, το οποίο σώμα μετά την αμαρτία ενεδύθηκε την φθορά και την θνητότητα, οπότε με την Ανάσταση του Χριστού θεραπεύεται η ψυχή και ανίσταται το σώμα που θα παραμείνη αιωνίως.

Επομένως η ελληνορθόδοξη Παράδοση παρέλαβε μερικούς όρους της κλασσικής φιλοσοφίας, απήντησε στα οντολογικά και κοσμολογικά ερωτήματα της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας, αλλά ποτέ δεν ταυτίζεται με την μεταφυσική και τον μυστικισμό ως προς το οντολογικό περιεχόμενό τους.

Γι’ αυτό ο αείμνηστος π. Ιωάννης Ρωμανίδης δίδαξε την πρωτότυπη για την εποχή μας άποψη ότι η ορθόδοξη θεολογία είναι αντιμεταφυσική, και βέβαια δεν συνδέεται με την φιλοσοφία, αλλά με την ιατρική, αφού θεραπεύει την νοσούσα προσωπικότητα του ανθρώπου. Ο χειρουργός ιατρός την ώρα που χειρουργεί δεν μπορεί να κάνη μεταφυσική. Έτσι και ο ορθόδοξος θεολόγος όταν θεραπεύει τον άνθρωπο, που είναι το κύριο έργο του, δεν μπορεί να κάνη μεταφυσική και να στοχάζεται.

(συνεχίζεται στο επόμενο)

  • Προβολές: 1450

Χρησιμοποιοῦμε cookies γιὰ νὰ βελτιώσουμε τὴν ἐμπειρία σας στὸν ἰστότοπο μας.  Διαβάστε Περισσότερα - Ἀποδοχή.

We use cookies to improve your site experience. Read More - Acceptance