Χριστίνα Καρανικόλα-Σχοινά: Βασίλειος ὁ Διγενῆς ἀκρίτης Καππαδόκης (Β)

Αφιέρωμα στὰ 550 ἀπὸ τὴν ἅλωση

της Χριστίνα Καρανικόλα-Σχοινά, Φιλολόγου

Φιλολογική, ιστορική, θεολογική προσέγγιση στο ρωμαίϊκο έπος

 

Ακριτικὰ Τραγούδια

Η ακριτική ποίηση οφείλει τη γέννηση και ανάπτυξή της στις ειδικές συνθήκες που επικρατούσαν στα ανατολικά σύνορα της Ρωμαϊκής-Βυζαντινής αυτοκρατορίας, ιδίως από τον 8ο ως τον 11ο αιώνα, λόγω της ακατάπαυστης πάλης σ’ αυτήν την περιοχή ανάμεσα στους Χριστιανούς Βυζαντινούς και τους Μουσουλμάνους Άραβες. Κεντρικός ήρωας στα τραγούδια αυτά είναι ο “ακρίτης”. Προέρχεται από την λέξη “άκρα”, που σημαίνει τα ακραία σύνορα και ακρίτης (ακρίτας στα ποντιακά) ήταν ο φρουρός των ακραίων συνόρων της αυτοκρατορίας.

Ο θεσμός των ακριτών ανάγεται στα χρόνια της παρακμής της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, όταν παρουσιάστηκε η ανάγκη να οχυρωθή η συνοριακή γραμμή του αχανούς κράτους, για να εξασφαλισθή η άμυνα έναντι των εχθρικών επιδρομών. Το σύστημα αυτό φρούρησης των συνόρων το διατήρησαν και οι Βυζαντινοί, οι οποίοι μάλιστα το τελειοποίησαν και το οργάνωσαν πολύ καλύτερα, πιεζόμενοι από ειδικές ανάγκες, ιδίως από τον 7ο αιώνα και μετά και κυρίως κατά μήκος των ανατολικών συνόρων της Βυζαντινής αυτοκρατορίας. Εκεί, κατά τη χρονική αυτή περίοδο, είναι μόνιμες και ασταμάτητες οι καταστρεπτικές επιδρομές των Αράβων, οι οποίες είχαν ως συνέπεια την σταδιακή μόνιμη εγκατάστασή τους σε όλο το μήκος των μικρασιατικών συνόρων, από την Καππαδοκία ως τον Ευφράτη.

Η ανάγκη άμυνας των Βυζαντινών και απόκρουσης αυτών των συνεχών επιδρομών στην Μ. Ασία, επέβαλε την ίδρυση των “θεμάτων”, τα οποία ήταν μεγάλες γεωγραφικές περιφέρειες με πολιτικό και στρατιωτικό χαρακτήρα. Διοικούνταν από ικανό στρατηγό, ο οποίος σε ώρα ανάγκης μπορούσε να κινητοποιήση με ευχέρεια και ταχύτητα στρατιωτικά τμήματα, καθώς και να οργανώση ειδικά στρατιωτικά σώματα για τη φρούρηση των συνόρων. Αυτοί οι φρουροί λέγονταν “ακρίτες” και είχαν ως αποστολή να επαγρυπνούν και να ελέγχουν την ασφάλεια των συνόρων και να συνεργάζονται με τον στρατηγό-διοικητή, ειδοποιώντας τον σε περίπτωση που αντιλαμβάνονταν ύποπτες κινήσεις από το μέρος των εχθρών, έτσι ώστε εκείνος να οργανώση την άμυνα και να προστατεύση τον άμαχο πληθυσμό, μέχρι να φτάσουν τα αυτοκρατορικά στρατεύματα. Οι ακρίτες ήταν εγκατεστημένοι σε παραμεθόριες ορεινές περιοχές του Ταύρου, του Αντίταυρου και του Ευφράτη, σε γεωργικά κτήματα που τους παραχωρούσε το κράτος μαζί με διάφορες οικονομικές διευκολύνσεις κι άλλα προνόμια, ζητώντας μονάχα από αυτούς να είναι πάντα σε πολεμική ετοιμότητα, εφοδιασμένοι με όπλα και άλογα, για να αποκρούσουν εχθρική επιδρομή.

Με αυτή τη στρατιωτική οργάνωση οι ακριτικές επαρχίες ήταν μόνιμα στρατόπεδα, όπου οι ακρίτες ζούσαν σε συνεχή πολεμικό συναγερμό, άλλοτε αποκρούοντας αιφνιδιαστική επιδρομή των Σαρακηνών κι άλλοτε κάνοντας οι ίδιοι επίθεση εναντίον των απελατών, οι οποίοι ήταν αντάρτες που λυμαίνονταν καταληστεύοντας τις παραμεθόριες περιοχές. Οι Άραβες Μουσουλμάνοι ήταν ο μεγάλος εχθρός των ακριτών, γιατί δεν έρχονταν να περάσουν και να φύγουν, αλλά να κυριαρχήσουν με τη φοβερή τους δύναμη. Η άμυνα των ακριτών συγκράτησε την αραβική ορμή. Κατά τους Βυζαντινούς χρονογράφους αποτέλεσαν το “χάλκειον τείχος της Ρωμανίας” για πολλούς αιώνες. Δεν τους άφησαν να περάσουν, αλλά τους κρατούσαν και τους επιτηρούσαν εκεί στις κατακτημένες περιοχές κι είχαν κοινά σύνορα. Για αιώνες έστεκαν ο ένας απέναντι στον άλλον άλλοτε ως καλοί γείτονες κι άλλοτε ως άσπονδοι εχθροί. Από τη σχέση αυτή των λαών ξεπήδησε η χιλιοτραγουδισμένη ακριτική εποποιΐα.

Η συνεχής αντιμετώπιση τόσων κινδύνων και οι σκληροί αγώνες είχαν διαμορφώσει στους ακρίτες γενναίο φρόνημα και ατρόμητη ψυχή. Η πολεμική τους ζωή, τα κατορθώματα και η ανδρεία τους δημιούργησαν γύρω τους μια ατμόσφαιρα θρύλου και ηρωϊσμού. Οι τόποι όπου διαδραματίζονταν τα γεγονότα αυτά είναι, όπως αναφέρθηκε, τα ανατολικά σύνορα της αυτοκρατορίας και στα τραγούδια αυτά συναντούμε ονομασίες, όπως Αρμενία, Καππαδοκία, Άγκυρα, Βαβυλωνία, Ικόνιο κλπ. Και ως πρωταγωνιστές αναφέρονται τα ονόματα Αρέστης, Ανδρόνικος, Πορφύρης, Σκληρόπουλος, Νικηφόρος, Παρατράχηλος και απ’ όλους πρώτος ο Διγενής Ακρίτας. Οι μελετητές, πίσω από αυτά τα ονόματα εντοπίζουν συγκεκριμένα γνωστά ιστορικά πρόσωπα ή ανώτερους αξιωματούχους της Βυζαντινής εποχής.

Θέματα αυτών των τραγουδιών είναι ηρωϊσμοί και ανδραγαθήματα πολεμιστών, ιπποτικοί έρωτες, τιτανικές μονομαχίες κι αγώνες σκληρότατοι, που φτάνουν στα όρια της υπερβολής. Οι ήρωες δεν είναι συνηθισμένοι άνθρωποι. Ξεπερνούν κατά πολύ τα ανθρώπινα μέτρα. Είναι υπερφυσικοί. Δεν καταδέχονται να αγωνιστούν με έναν ή ακόμη και λίγους αντιπάλους, παρά μόνον με εκατοντάδες και χιλιάδες και όλους τους νικούν. Ακόμη και τα άλογά τους, τα όπλα τους, τα κάστρα τους δεν είναι των κοινών ανθρώπων.

Ο λαός μας, θαυμαστής της ανδρείας, ύμνησε τη ζωή και τους άθλους των ακριτών. Θαύμασε την αδάμαστη ψυχή τόσων και τόσων αντρειωμένων, που μαζεμένοι στη απλοχωριά της Καππαδοκίας και του Ευφράτη, πάλευαν αδιάκοπα για την πίστη τους και το ελληνικό τους φιλότιμο. Συγκινήθηκε από την ανδρειοσύνη τους και τα κατορθώματά τους, τους έκανε τραγούδι και τους πέρασε στη σφαίρα του θρύλου και του μύθου.

Οι ακριτικοί λαοί έζησαν επικά και τραγούδησαν επικά. Και τα τραγούδια τους τα έπαιρναν οι λαϊκοί ραψωδοί, γυρολόγοι τραγουδιστές, που γύριζαν από τόπο σε τόπο και τα τραγουδούσαν και τα διέδιδαν, κρατώντας έτσι ζωντανούς τους θρύλους, που τους στόλιζαν κάθε φορά με μυθικά στοιχεία. Η ακριτική παράδοση διατηρήθηκε ζωντανή ιδιαίτερα στον Ελληνισμό του Πόντου και της Καππαδοκίας. Αργότερα, διωγμένη από την τουρκική λαίλαπα, βγαίνει από την Μ. Ασία και έρχεται στην Κύπρο, την Κρήτη, τα Δωδακάνησα, την Θράκη, όπου ζη ως τις μέρες μας, ενώ στην ηπειρωτική Ελλάδα γρήγορα αντικαταστάθηκε από το κλέφτικο τραγούδι.

(συνεχίζεται)

  • Προβολές: 1011

Χρησιμοποιοῦμε cookies γιὰ νὰ βελτιώσουμε τὴν ἐμπειρία σας στὸν ἰστότοπο μας.  Διαβάστε Περισσότερα - Ἀποδοχή.

We use cookies to improve your site experience. Read More - Acceptance