Χριστίνα Καρανικόλα-Σχοινά: Βασίλειος ὁ Διγενῆς ἀκρίτης Καππαδόκης (Ε)

Αφιέρωμα στὰ 550 ἀπὸ τὴν ἅλωση

Φιλολογική, ιστορική, θεολογική προσέγγιση στο ρωμαίϊκο έπος

της Χριστίνα Καρανικόλα-Σχοινά, Φιλολόγου

 

Ο άνθρωπος και η αμαρτία

Χριστίνα Καρανικόλα-Σχοινά: Βασίλειος ὁ Διγενῆς ἀκρίτης Καππαδόκης (Ε)Ένα θέμα που τονίζεται αρκετά στο έπος είναι η σχέση του ανθρώπου με την αμαρτία. Ο ποιητής αφήνει να καταλάβουμε ότι ο Βυζαντινός άνθρωπος ρυθμίζει τη ζωή του σύμφωνα με τη διδασκαλία της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Ο νόμος του Ευαγγελίου και οι νουθεσίες των Αγίων είναι κανόνας στη ζωή του. Γνωρίζει καλά την αμαρτία και τα πάθη που κατατυραννούν τον πεπτωκότα άνθρωπο και τον οδηγούν σ’ αυτήν. Επομένως ξέρει και πώς να αγωνίζεται κατά του ασθενούς εαυτού του. Έχει μεγάλη ευαισθησία προς την αμαρτία. Η συνείδησή του τον ελέγχει έντονα για κάθε παρεκτροπή. Νιώθει έντονη την παρουσία του Θεού στη ζωή του και θέλει να αποφύγη την αμαρτία, που τον απομακρύνει από Αυτόν. Κι όταν πέφτη σπεύδει με μετάνοια να αποκαταστήση τη σχέση του με το Θεό.

Ο ποιητής γράφει πώς ο νέος πρέπει να κρατά γερά τα ηνία του εαυτού του, για να μη δουλωθή στα πάθη του και στερηθή την αιώνια ζωή:

Νεότης πάσα αληθώς ματαιότης υπάρχει,

οπηνίκα προς ηδονάς εκτείνει τας ατάκτους·

ο δε γε ταύτης ασφαλώς τας ηνίας ιθύνων

αχείρωτος τοις πάθεσιν εσαεί διαμένει

καί κληρονόμος δείκνυται ζωής της αιωνίου

αντί προσκαίρου ηδονής της αισχράς και βεβήλου.

Ο Διγενής, αν και τόσα χαρίσματα είχε από το Θεό, αν και ήταν προικισμένος με μεγάλη σωματική ανδρεία, περιέπεσε σε μεγάλο αμάρτημα. Ο ποιητής αφήνει να φανή ότι δεν υπάρχει ισόρροπη δύναμη σώματος και ψυχής. Το σώμα είναι γενναιότατο. Η ψυχή όμως δείχνει σοβαρή αδυναμία και αφήνει να παρασυρθή στην αμαρτία. Μετανοεί όμως γρήγορα. Συναισθάνεται την αμαρτία του. Δεν ησυχάζει, νιώθει έντονες τύψεις. Συνειδητοποεί ότι έπεσε στην παγίδα του διαβόλου και ξέχασε το Θεό. Ξέρει ότι θα δώση λόγο στο Θεό την ημέρα της Κρίσεως, όταν οι πράξεις όλων θα φανερωθούν μπροστά σε αγγέλους και ανθρώπους. Νιώθει την ανάγκη να ομολογήση την πτώση του, να εξομολογηθή, να βγάλη το βάρος από πάνω του. Και το κάνει, όταν βρέθηκε με άνθρωπο δικό του. Δεν κομπορρημονεί, δεν καυχιέται. Δείχνει πραγματική μετάνοια και ντρέπεται να αντιμετωπίση την σύζυγό του, που τόσο αδίκησε με την πράξη του.

Η θέση της γυναίκας στο έπος

Η θέση της γυναίκας στην βυζαντινή κοινωνία είναι αρκετά ανεβασμένη σε σχέση με παλαιότερες εποχές. Κι αυτό οφείλεται στο κήρυγμα του Χριστιανισμού περί ισότητας του άνδρα και της γυναίκας ενώπιον του Θεού, αφού η θυσία του Γολγοθά αποσκοπούσε στη σωτηρία και των δύο φύλων. Έτσι η Ιστορία του Βυζαντίου είναι γεμάτη από παραδείγματα γυναικών, που διέπρεψαν στα γράμματα, την πολιτική και κοινωνική ζωή.

Μέσα στο έπος η γυναίκα είναι πρόσωπο αξιαγάπητο και αξιοσέβαστο. Τιμάται και εξαίρεται κυρίως για την ευγενεια της, την ευσέβεια, την ομορφιά της κυρίως, την αφοσίωσή της στην οικογένεια, τη συζυγική πίστη, τη σωφροσύνη της. Και στην περίπτωση της Αμαζονας Μαξιμούς για τη γενναιότητα και την πολεμική της τέχνη. Μέσα στο έπος, όπου εξυμνείται η ανδρεία, φυσικό είναι να φωτισθή και να προβληθή και το ηρωϊκό στοιχείο ως πλευρά της γυναίκας. Αποτελεί όμως εξαίρεση. Η πολεμόχαρη ιδιότητα δεν δένει με την ευαισθησία, την από τη φύση της περιορισμένη σωματική δύναμη και με το εύθραυστο του φύλου της. Γι’ αυτό η γυναίκα εξαίρεται κυρίως για την ψυχική της γενναιότητα, την οποία μπορεί να αναπτύξη και να καλλιεργήση.

Έτσι η γυναίκα προβάλλεται ως η αξιολάτρευτη κόρη της οικογένειας, η τρυφερή και απροστάτευτη, που όλοι νιώθουν την υποχρέωση να την προστατέψουν. Τα αδέλφια της θρηνούν για την αρπαγή της από τον αμιρά και με αυταπάρνηση υφίστανται όλες τις δοκιμασίες από εκείνον, μέχρι να την ελευθερώσουν. Την κρατούν στον πύργο με τις βάγιες της, μακριά από φθονερά μάτια και επίδοξους απαγωγείς.

Είναι επίσης η ωραία και αξιέραστη κόρη, που εμπνέει δυνατά συναισθήματα και ρομαντική διάθεση στον άνδρα, ο οποίος θα υπερβή κάθε εμπόδιο μέχρι να την παντρευτή. Και τότε γίνεται η πιστή σύζυγος, η κυρία του σπιτιού της. Εκεί εργάζεται και διαπρέπει. Και ο σύζυγος την αγαπά και τη σέβεται.

Είναι τέλος η συνετή μητέρα, πρόσωπο σεβάσμιο, που ασκεί εξουσία στην οικογένεια. Και όλοι την υπακούν. Ο λόγος της είναι διαταγή, που πρέπει πάση θυσία να τηρηθή.

Σχέση άρχοντα και αρχομένου

Στον τέταρτο Λόγο (βιβλίο) ο αυτοκράτορας των Ρωμαίων, από θαυμασμό στο πρόσωπο του Διγενή, του οποίου η φήμη ως γενναίου ακρίτα είχε απλωθή παντού, στα πλαίσια μιας εκστρατείας του στην Ανατολή θέλησε να γνωρίση τον ανίκητο πολεμιστή. Όταν συναντήθηκαν, ο Διγενής:

...ός μέχρι γης την εαυτού κεφαλήν υποκλίνας,

“Χαίροις” έφη, “ο εκ Θεού λαβών την βασιλείαν...

πόθεν μοι τούτο γέγονεν ο γης πάσης δεσπόζων

παραγενέσθαι προς εμέ τον εξουθενημένον;”

Ο βασιλεύς έκπληκτος από το ταπεινό φρόνημα του Διγενή, ξεχνώντας τη βασιλεία και τον θρόνο του, τον αγκαλιάζει, τον ασπάζεται και του λέει με θαυμασμό:

“Έχεις” λέγων, “ω τέκνον μου, απόδειξιν των έργων,

του γαρ κάλλους η σύνθεσις ανδρείαν εικονίζει·

είθε τοιούτους τέσσαρας είχεν η Ρωμανία.

Λέγε λοιπόν, ω τέκνον μου, πεπαρρησιασμένως

και όπερ βούλει λάμβανε της εμής βασιλείας....”

Και ο Διγενής απαντά αφοπλιστικά:

“εμοί γαρ έστιν ικανή μόνον η ση αγάπη·

ου δίκαιον δε του λαβείν αλλά διδόναι μάλλον...”

Εντύπωση προκαλεί η σχέση βασιλέα και υπηκόου. Ο βυζαντινός πολίτης διαπνέεται από μεγάλο σεβασμό προς τον βασιλέα του, διότι έβλεπε στο πρόσωπό του το όργανο της θείας βουλής, που του είχε δοθή υψηλή αποστολή. Είχε ταχθή να περιφρουρήση τη χριστιανική αλήθεια, να τη διαδώση και να την υπηρετήση ως άρχων. Οι Βυζαντινοί θεωρούσαν την εξουσία του βασιλιά καθηγιασμένη από το Θεό και απέδιδαν σ’ αυτόν τη δόξα και την ιερότητα, που αποδίδει η Παλαιά Διαθήκη στο μεγάλο βασιλέα Δαβίδ. Γι’ αυτό ο αυτοκράτορας θεωρούνταν προστάτης και υπέρμαχος της Εκκλησίας και μπορούσε να επεμβαίνη ακόμη και σε δογματικές έριδες, προκειμένου να αποκατασταθή η αλήθεια και η ειρήνη στους κόλπους της, και αυτό το έπραξε πολλές φορές. Ακόμη και ό,τι σχετίζεται με τον βασιλέα είναι ιερό, το ιερόν παλάτιον, ο ιερός κοιτών, κλπ. Και όλες τις αποφάσεις και ενέργειές του έπρεπε να τις εντάξη στα χριστιανικά εκκλησιαστικά πλαίσια και να υπηρετήση το καλό της Οικουμένης. Ήταν υποχρεωμένος να κυβερνά με φιλανθρωπία, δικαιοσύνη, επιείκεια και ανωτερότητα απέναντι στις διαβολές. Ώφειλε να διοική κατά μίμηση Θεού, όπως ο πατέρας την οικογένεια.

Αυτή η αντίληψη για την εξουσία του αυτοκράτορα επέτρεπε αφ’ ενός μεν σ’ οποιονδήποτε πολίτη του Βυζαντίου να διεκδικήση το θρόνο, αφού το αξίωμα αυτό προϋπέθετε κάποια συγκεκριμένη καταγωγή και δεν υπήρχαν λόγοι “αίματος”, οι οποίοι έπρεπε να τηρηθούν, αφ’ ετέρου δε στο λαό να διαμαρτύρεται και να επαναστατή, εάν ο αυτοκράτορας ήταν άδικος, τυραννικός κι όχι Ορθόδοξος στην πίστη.

Έτσι μπροστά σε έναν ακέραιο άρχοντα, ένας αξιωματούχος αισθάνεται, όπως εδώ ο Διγενής, υπήκοος, βοηθός και συνεργάτης του, δίκαιος και ορθόδοξος και διαθέσιμος σε όποια εργασία και υπηρεσία τον ορίσει εκείνος. Νιώθει πώς είναι η προέκταση του άρχοντα, που πρέπει να εργαστή με την ίδια νοοτροπία στο ίδιο πνεύμα, για το καλό των ανθρώπων και την δόξα του Θεού. Ένας καλός και ευσυνείδητος αξιωματούχος πρέπει να εικονίζη και να αντικατοπτρίζη τη δόξα και το μεγαλείο του βασιλέα του και να υπηρετή πιστά κι εκείνος την δικαιοσύνη, την επιείκεια και την φιλανθρωπία, μέχρι τέλους της ζωής του, αφού έχει συνείδηση κι επίγνωση ότι όλα δίνονται στον άνθρωπο από τον Θεό και βέβαια και η εξουσία. Γι’ αυτό μιλά με σύνεση, ταπεινοφροσύνη και σεβασμό.

Και ο βασιλέας δεν έμεινε ασυγκίνητος από τη στάση του Διγενή. Αφού εξέφρασε το θαυμασμό του και τη βαθιά του εκτίμηση στην τοποθέτησή του, τον διορίζει επισήμως, με χρυσόβουλο, ακρίτη, αμείβοντας έτσι την ευσυνειδησία του και την καλή του προαίρεση.

Η σχέση άρχοντα και αρχόμενου είναι διαποτισμένη από το χριστιανικό πνεύμα του αλληλοσεβασμού, της συνύπαρξης, της αλληλεγγύης -ανθρώπινες σχέσεις, αδελφικές σχεδόν-, που φέρνουν ισορροπία στη συμπεριφορά των προσώπων, κατευνάζοντας την αλαζονεία της εξουσίας από το ένα μέρος και το θράσος και την παρρησία του εξουσιαζόμενου από το άλλο, που θα οδηγούσαν σίγουρα σε σύγκρουση και χάσμα μεταξύ τους.

  • Προβολές: 844

Χρησιμοποιοῦμε cookies γιὰ νὰ βελτιώσουμε τὴν ἐμπειρία σας στὸν ἰστότοπο μας.  Διαβάστε Περισσότερα - Ἀποδοχή.

We use cookies to improve your site experience. Read More - Acceptance