Στυλιανού Γερασίμου: Λειτουργική-Δογματική Ερμηνεία, Ήχος πλ. α', (1)

Αναβαθμοί

του Στυλιανού Γερασίμου, δρ. Θεολογίας-Μουσικού

Σχολιάζοντας το περιεχόμενο των Αναβαθμών του Πλαγίου Α` ήχου το πρώτο αντίφωνο του παρόντος ήχου αναγράφεται ως εξής: “Εν τω θλίβεσθαί με, δαβιτικώς άδω σοι, Σωτήρ μου, ρύσαί μου την ψυχήν εκ γλώσσης δολίας”.

Ο υμνωδός απευθύνει τον λόγο στον Σωτήρα Χριστό και λέει: “Ω Ιησού, Χριστέ μου, Σωτήρα μου, όταν στενοχωρούμαι από την θλιψη που μου προκαλούν οι αόρατοι εχθροί, τότε ψάλλω στο Πρόσωπό Σου, για να με γλιτώσης από την δόλια γλώσσα των δαιμόνων, που με γεμίζουν από εμπαθείς καταστάσεις”. Ο Άγιος Νεκτάριος στο θέμα αυτό αναφέρει: “Η ήθική υποδούλωσις στον πονηρό είναι μέγιστο κακό, επειδή φέρει την αμαρτία και τον θάνατο, επειδή φέρει την εξαχρείωση της εικόνας, την διαφθορά της ψυχής και του σώματος”. Γνωρίζουμε άλλωστε ότι η ασθένεια της ψυχής είναι βαρύτερη από την ασθένεια του σώματος. Ο Απόστολος Παύλος τονίζει: “Τα οψώνια της αμαρτίας θάνατος” (Β` Κορ.Στ` 14), ενώ ο Ευγγελιστής Ιωάννης αναφέρει: “Θάνατος γαρ ψυχής ο από Θεού χωρισμός”. (Α` Ιω. Γ` 8).

Ο δεύτερος αναβαθμός υπογραμμίζει: “Τοις ερημικοίς ζωή μακαρία εστι, θεϊκώ έρωτι πτερουμένοις”. Με αυτόν τον αναβαθμό ο υμνωδός λέει ότι είναι ευλογημένη και μακαρία η ζωή εκείνων που ζουν σε ήρεμα μέρη, αφού ευρισκόμενοι μακριά από κάθε γήϊνο πειρασμό είναι κυριευμένοι από θείο έρωτα και η ψυχή πετά κοντά στον άγιο Θεό. Στους ερημίτες αρμόζει η φωνή του Δαβίδ που λέει: “Τις δώσει μοι πτέρυγας ωσεί περιστεράς και πετασθήσομαι και καταπαύσω; ”. (Ψαλμ. 54ος, στιχ. 7).

Με τον τρίτο αναβαθμό του παρόντος ήχου: “Αγίω Πνεύματι περικρατείται πάντα τα ορατά τε σύν τοις αοράτοις· αυτοκρατές γαρ όν της Τριάδος έν εστιν αψεύστως”, ο υμνωδός λέει ότι με την δύναμη του Αγίου Πνεύματος συγκροτούνται και οδηγούνται όλα τα ορατά και τα αόρατα στην πορεία που τα έταξε ο Θεός. Και αυτό, επειδή το Άγιο Πνεύμα είναι αληθινό Πρόσωπο της Αγίας Τριάδος, όπου έχει τη δύναμη και την εξουσία να κυβερνά τα πάντα, όπως ο Πατέρας και ο Υιός, αφού και τα τρία Πρόσωπα έχουν κοινή ουσία άρα και κοινή Βασιλεία. Το Άγιο Πνεύμα έχει απαράλλακτα τα φυσικά προσόντα των δύο άλλων Προσώπων “καθ’ ό ομοφυές τε και ομοούσιον”. Σ’ αυτό το σημείο λέει ο Μέγας Βασίλειος: “Έν δε και το Άγιον Πνεύμα και αυτό μοναδικώς εξαγγελλόμενον και δι’ αυτού συμπληρούν την πολυύμνητον και μακαρίαν Τριάδα· ου την προς τον Πατέρα και τον Υιόν οικείωσιν ικανώς εμφαίνει το μη εν τω πλήθει της κτίσεως τετάχθαι, αλλά μοναχώς εκφωνείσθαι· ου γαρ έν των πολλών εστιν, αλλ’ έν εστιν, ως είς Πατήρ και είς Υιός, ούτω και έν Πνεύμα Άγιον” (Κεφ. ιη, “Περί του αγίου Πνεύματος”).

Ο τέταρτος αναβαθμός “Εις τα όρη ψυχή αρθώμεν· δεύρο εκείσε, όθεν βοήθεια ήκει” σχετίζεται με τον αναβαθμό του Α` ήχου που αναφέρει: “Εις τα όρη υψώσας με νόμων, αρεταίς εκλάμπρυνον ο Θεός ίνα υμνώ σε”. Συνεπώς ο υμνωδός αναφέρει: “Ψυχή μου, έλα να ανεβούμε πνευματικά, να ξεφύγουμε από τα γήϊνα και φθαρτά, να ανεβούμε στα βουνά και να αναπνεύσουμε καθαρό αέρα. Έλα ψυχή εκεί στο πνευματικό όρος της θεωρίας του Θεού, γιατί από εκεί έρχεται η θεία βοήθεια, αφού μόνο με την άσκηση και τον αγιασμό θα μπορέσουμε να προσεγγίσουμε τον Θεό και να σωθούμε από τις αμαρτίες”. Ο Άγιος Νεκτάριος στο θέμα αυτό υπογραμμίζει ότι “στή σωτηρία του ανθρώπου συντρέχουν συγχρόνως η χάρη του Θεού και η θέληση του ανθρώπου. Η χάρη του Θεού διαφωτίζει την καρδιά και τον νού του ανθρώπου, ενώ η θέληση ανοίγει τους πνευματικούς οφθαλμούς του και καθαρίζει την καρδιά του. Η σωτηρία λοιπόν αρχίζει από την στιγμή που η θεία βοήθεια, δηλαδή η χάρις, επισκεφθή τον άνθρωπο”.

Ακόμη ο Νικήτας Στηθάτος με την λέξη “όρη” εννοεί τις εντολές του Κυρίου, γιατί είναι ανώτερες από την φθαρτότητα του κόσμου τούτου και υψώνουν στον ουρανό αυτούς που τις τηρούν. Σ’ αυτόν τον φθαρτό κόσμο μας η μόνη αγία και αθάνατη πραγματικότητα είναι ο Θεάνθρωπος Χριστός. Εάν ο άνθρωπος τηρήση τις εντολές του Χριστού, γίνεται Θεάνθρωπος. Χωρίς τις εντολές του Χριστού ο άνθρωπος γίνεται καρπός της αμαρτίας.

Συνεπώς η μεταμόρφωση του ανθρώπου κατά την διδασκαλία των Αγίων Πατέρων είναι τέχνη τεχνών. Γι’ αυτό και οι Πατέρες ονομάζουν τη ζωή του Ευαγγελίου αληθινή σοφία και ζωή.

Ο πέμπτος αναβαθμός “Δεξιά σου χείρ καμέ Χριστέ ιπταμένη, σκαιωρίας πάσης φυλαξάτω” ερμηνεύεται από τον υμνωδό προς τον Χριστό ως εξής: Κύριε Ιησού Χριστέ, ιπτάμενο το δεξί σου χέρι ας με φυλάξη από κάθε βλάβη των ορατών και αοράτων εχθρών και από κάθε ψυχικό και σωματικό πειρασμό.

Ο υμνωδός δεν γράφει “φυλαξάτω” αλλά “περιφυλαξάτω”, γιατί από επτά μέρη μας χτυπούν οι αόρατοι δαίμονες, από “άνω”, από “κάτω”, από “δεξιά”, από “αριστερά”, από “μπροστά”, από “πίσω”, και “κυκλικά”. Σύμφωνα με τους Πατέρες τα άνω είναι τα υπερήφανα, τα κάτω τα υλικά και γενικότερα η έλλειψη της αρετής. Δεξιά είναι οι υποτιθέμενες αρετές, που δεν υφίστανται και αριστερά η διαστροφή και το κακό. Μπροστά είναι οι πονηροί λογισμοί, που μας προσβάλλουν από πράγματα που ίσως έλθουν. Πίσω οι λογισμοί που μας προσβάλλουν από τα περασμένα. Ο κύκλος είναι η κίνηση γύρω από την κακία, γιατί η αρετή είναι στο μέσον του κύκλου, ενώ η κακία γύρω από τον κύκλο.

Ο υμνωδός με τον έκτο αναβαθμό: “Αγίω Πνεύματι, θεολογούντες φώμεν· Σύ εί Θεός, ζωή, έρως, φώς, νούς, Σύ χρηστότης, Σύ βασιλεύεις εις τους αιώνας”, μας προτρέπει να σκεφτούμε τον Θεό με την χάρη του Αγίου Πνεύματος, ώστε να αναφερομαστε στο πρόσωπο του Θεού λέγοντας: Σύ είσαι ο Θεός μας, Σύ η ζωή μας, η αγάπη μας, το φως μας, ο νούς που μας οδηγεί να σκεπτόμαστε σωστά. Σύ είσαι η αγιότητα και Σύ βασιλεύεις στους αιώνες.

Θα μπορούσαμε να υπογραμμίσουμε ότι αυτός ο αναβαθμός αναφέρεται σ’ όλη την Αγία Τριάδα, επειδή η Αγία Τριάδα έχει την αυτήν ουσίαν και φύσιν και συνεπώς τα αυτά ουσιώδη και φυσικά που είναι και τα παραπάνω.

Στην οικονομική εξάλλου Τριάδα οι ενέργειες του Τριαδικού Θεού μέσω της κοινής βούλησης των Προσώπων είναι κοινές, ενώ υπάρχει η ιδιαιτερότητα των έργων του κάθε Προσώπου. Ο Πατήρ είναι η αρχική αιτία, ο Υιός πραγματώνει την ένσαρκη παρουσία του για την σωτηρία του κόσμου και το Άγιο Πνεύμα τελειοποιεί το απολυτρωτικό έργο. Σ’ αυτήν την αΐδια σχέση υπάρχει η κοινωνία των υποστάσεων και στην οικονομική η κοινωνία των ενεργειών της Τριάδος.

Συνεπώς ο μελωδός αναφέρεται στο Άγιον Πνεύμα, γιατί εξ αιτίας του απολυτρωτικού του έργου, είτε είναι πιο κοντά σ’ εμάς κατά “τήν από του Πατρός δι’ Υιού εν Πνεύματι γενομένην εις ημάς των χαρισμάτων κατάβασιν”, είτε διότι “τά δώρα υποδεχόμενοι, πρώτον εντυγχάνομεν τω διαμένοντι”.

Με βάση τα παραπάνω η ερμηνεία αναφέρεται ιδιαίτερα στο Άγιο Πνεύμα λέει: “ΕλάΤε, φίλοι του Αγίου Πνεύματος, σείς που θεολογείτε σ’ αυτό για τα θεοπρεπή του χαρίσματα να του πούμε: “Πνεύμα Άγιο, Εσύ είσαι τέλειος Θεός κι όχι κτίσμα, όπως σε κατονομάζει ο πνευματομάχος Μακεδόνιος. Σύ είσαι ζωή γιατί κάθε κτίσμα σε έχει ζωή και αναπνοή. Σύ είσαι έρωτας που ελκύεις αγγέλους και ανθρώπους. Σύ είσαι το φως το ανέσπερον “Φώς και το Άγιον Πνεύμα” (Εξαποστ. Πεντηκοστής).