Ναυπάκτου κ. Ιεροθέου: Γ' Προβληματισμοί “Βασιλεύσι” ή “ευσεβέσι”;

Τελευταία γίνεται λόγος για το τροπάριο “Σώσον, Κύριε, τον λαόν Σου” και μάλιστα για την φράση “νίκας τοις Βασιλεύσι κατά βαρβάρων δωρούμενος”. Δημιουργούνται ποικίλες αντιδράσεις από μέρους μερικών παρευρισκομένων, μάλιστα σε μερικές περιπτώσεις όπως το Αμύνταιο, την Κρήτη και το Αντίρριο υπήρξαν και αντιδράσεις αρχόντων και αρχομένων, σε μερικά σημεία τελείως απαράδεκτες.

Επί του θέματος αυτού διεξήχθη ένας διάλογος από των στηλών της Εφημερίδος “Βήμα” μεταξύ εμού και του Σεβ. Μητροπολίτου Ελβετίας κ. Δαμασκηνού, καθώς επίσης υπήρξαν και μερικές ανακοινώσεις. Θα ήθελα να μου επιτραπή να καταθέσω μερικές σκέψεις μου επάνω στο θέμα αυτό, σε σχέση με την εισήγηση και κρίση της Μονίμου Συνοδικής Επιτροπής επί της Λατρείας.

Το επιχείρημα για την παραμονή της φράσεως “νίκας τοις βασιλεύσι κατά βαρβάρων δωρούμενος” δικαιολογείται από πολλούς, από το ότι με τον όρο “βασιλεύσι” εννοούνται οι άρχοντες και ακόμη ότι πρέπει να σεβόμαστε τις συνοδικές αποφάσεις ή τέλος πάντων τις εισηγήσεις των Συνοδικών Επιτροπών.

Πράγματι στα Δίπτυχα της Εκκλησίας του έτους 1998 σελ. ξβ’-ξδ’ αιτιολογείται η μη αντικατάσταση των σχετικών φράσεων που αναφέρονται στα τροπάρια, επομένως και στο “Σώσον, Κύριε, τον λαόν Σου...” με το ότι “υπό τας λέξεις βασιλείς και βασιλεύειν νοούνται εν γένει οι Άρχοντες και εν υπεροχή όντες”, καθώς επίσης “αι ευχαί και οι ύμνοι της Εκκλησίας παραμένουσιν αείποτε ανέπαφοι εις τας αντιστοίχους αυτών φράσεις”, όπως και “ασχέτως πολιτειακών περιστάσεων ποιείται προσευχάς υπέρ βασιλέων και πάντων των εν υπεροχή όντων”.

Η αιτιολογία αυτή είναι επαρκής και δεν θα δημιουγούσε προβλήματα εάν το όλο κείμενο της εισηγήσεως δεν ήταν αντιφατικό και εάν εφαρμοζόταν από όλους τους Κληρικούς. Αλλά στην προκειμένη περίπτωση η εισήγηση πάσχει από αντιφατικότητα, γιατί οι σχετικές λεπτομέρειες, που δίδονται, δεν συνδέονται με την αιτιολόγησή της, καθώς επίσης και δεν τηρούνται από την πλειοψηφία των Ιεραρχών και Κληρικών. Και εξηγούμαι ακόμη περισσότερο.

Στο κείμενο της εισηγήσεως διαλαμβάνεται ότι “διατηρούνται αναλλοιώτως ως έχουσιν: α) αι ευχαί της Θ. Λειτουργίας, όπου αν μνημονεύωσι των βασιλέων...” και “β) τα Απολυτίκια, Κοντάκια, Δοξαστικά κλπ. ύμνοι, εν οίς διαλαμβάνουσι περί των βασιλέων...”. Και βεβαίως εδώ υπονοείται ότι με τον όρο βασιλείς εννοούνται οι άρχοντες, ασχέτως πολιτειακών μεταβολών.

Όμως, στο κείμενο της εισηγήσεως της Μονίμου Συνοδικής Επιτροπής υπάρχουν πολλές αντιφατικότητες που είναι αντίθετες τόσο προς το σκεπτικό της εισηγήσεως όσο και προς τον εντοπισμό περί της μη αλλοιώσεως των κειμένων των ευχών και των ύμνων. Και αυτό φαίνεται στα δύο άλλα σημεία της εισηγήσεως. Ήτοι:

Πρώτον. Λέγεται ότι “καταργούνται και παραλείπονται εφ’ εξής: α) το “Πολυχρόνιον”, β) αι μνημονεύσεις των βασιλέων, κατά την Μεγ. Είσοδον, εις τα “Ειρηνικά” και την “Εκτενή”, γ) το “Κύριε, σώσον τους βασιλείς” (κατά τας αρχιερατικάς Λειτουργίας) τρισσευομένου του “Κύριε, σώσον τους ευσεβείς””. Δηλαδή, στο σημείο αυτό έχουμε αντικατάσταση της λέξεως βασιλείς με την λέξη ευσεβείς.

Το ερώτημα το οποίο τίθεται είναι το εξής: Γιατί προτείνεται η κατάργηση των προσευχών αυτών και των κειμένων, εφ’ όσον με τον όρο βασιλείς εννοούνται οι άρχοντες, και εφ’ όσον έχουμε εντολή από τον Απόστολο Παύλο να προσευχόμαστε “υπέρ βασιλέων (αρχόντων) και πάντων των εν υπεροχή όντων”; Κανονικά, δηλαδή, για να είμαστε συντονισμένοι στο αιτιολογικό της εισηγήσεως θα έπρεπε να παραμείνουν αυτές οι λειτουργικές φράσεις και να αντικατασταθούν μόνο τα ονόματα. Δηλαδή, κατά τις αρχιερατικές Λειτουργίες να παραμείνη το “Κύριε, σώσον τους βασιλείς” και βεβαίως θα εννοούμε σημειολογικά τους άρχοντες, όπως και στο “σώσον, Κύριε, τον λαόν Σου...”. Επίσης, στις δεήσεις κατά τα ειρηνικά και την εκτενή να μη αφαιρεθούν οι σχετικές δεήσεις υπέρ των αρχόντων και μάλιστα ονομαστικά, γιατί αυτό συνιστά άρνηση υπακοής στην εντολή του Αποστόλου Παύλου, αλλά να παραμείνουν οι δεήσεις με τα ονόματα των Προέδρων της Δημοκρατίας, όπως κάνουν και σε άλλες χώρες. Επίσης, να ψάλλεται και το “πολυχρόνιον”, απλώς να γίνη αντικατάσταση των ονομάτων. Βεβαίως, για το τελευταίο έχω σοβαρές επιφυλάξεις για την παρέμβασή του στις θ. Λειτουργίες. Και ναι μεν το “πολυχρόνιον” εκφράζει την λειτουργία του Παλατίου και επηρεάστηκε από το τυπικό των Ανακτόρων - Παλατίου, αλλά ήταν λάθος να λέγεται και σε κάθε Λειτουργία στο πιο απομακρυσμένο χωριό. Επομένως, στην περίπτωση της καταργήσεως και παραλείψεως ευχών και φράσεων, όπως αναφέραμε προηγουμένως, υπάρχει αντιφατικότητα στην εισήγηση.

Δεύτερον. Στην εισήγηση ακόμη της Επιτροπής λέγεται: “ανεκτή απλώς (καί ουχί επιβεβλημένη) η αποσιώπησις α) Εις την οπισθάμβωνον ευχήν, της φράσεως “...τοίς βασιλεύσι ημών”, (χωρίς να αντικατασταθή υπό άλλης συναφούς) β) εις τον Μικρόν και τον Μεγάλον Αγιασμόν, της φράσεως “... και φύλαττε, Κύριε, τους δούλους Σου τους πιστούς βασιλείς ημών... (μέχρι και τού) ποίησον κατά πάντα επιεικείς” (Μικρ. Αγιασμός), ή του “...πάντα εχθρόν και πολέμιον” (Μεγ. Αγιασμός).”

Και στο σημείο αυτό υπάρχει μεγάλη σύγχυση και πολλές αντιφατικότητες. Εφ’ όσον, κατά την εισήγηση, δεν πρέπει να αλλάσσουν οι λειτουργικές φράσεις, επειδή “αι ευχαί και οι ύμνοι της Εκκλησίας παραμένουσιν αείποτε ανέπαφοι εις τας αντιστοίχους αυτών φράσεις” και εφ’ όσον καλούμεθα να προσευχόμαστε υπέρ των βασιλέων, και εννοιολογικώς εννοούμε τους άρχοντες, τότε γιατί επιτρέπεται έστω και με ανοχή η αποσιώπηση, η οποία μάλιστα δεν είναι και επιβεβλήμενη; Αυτό σημαίνει ότι στα σημεία αυτά οι Κληρικοί επιτρέπεται να ενεργούν κατά το δοκούν. Άλλοι να εύχωνται με τις φράσεις “τοίς βασιλεύσι ημών” στην οπισθάμβωνον ευχή ή να λένε την ευχή με την φράση “καί φύλαττε, Κύριε, τους δούλους Σου τους πιστούς βασιλείς ημών” και άλλοι να αποσιωπούν τις φράσεις αυτές, ανάλογα με τις ενδεχόμενες πολιτικές τους πεποιθήσεις. Και τότε πώς θα εφαρμοσθή το σκεπτικό, το διαγραφόμενο στα Δίπτυχα της Εκκλησίας της Ελλάδος: “παρίσταται ανάγκη να καθορισθώσι σαφώς ενταύθα αι σχετικαί λεπτομέρειαι, δια να ακολουθήται υπό πάντων ενιαία γραμμή και να μη ενεργή έκαστος ανευθύνως και κατά βούλησιν”; Αλλά, όπως είδαμε προηγουμένως, το κείμενο της εισηγήσεως της Συνοδικής Επιτροπής επί της Λατρείας συνιστά στους Κληρικούς να ενεργούν κατά βούλησιν.

Συμπερασματικά και συνοπτικά για την πληρέστερη κατανόηση των όσων προηγήθηκαν σημειώνω τα ακόλουθα:

Εφ’ όσον κατά την εισήγηση της Μονίμου Συνοδικής Επιτροπής επί της Λατρείας “τά λειτουργικά κείμενα της Εκκλησίας... δεν τροποποιούνται κατά τας περιστάσεις”, και “αι ευχαί και οι ύμνοι της Εκκλησίας παναμένουσιν αείποτε ανέπαφοι εις τας αντιστοίχους αυτών φράσεις”, καθώς επίσης έχουμε εντολή να προσευχόμαστε “υπέρ βασιλέων και πάντων των εν υπεροχή όντων”, “ασχέτως πολιτειακών περιστάσεων” και επιπλέον εφ’ όσον “υπό τας λέξεις βασιλείς και βασιλεύειν νοούνται εν γένει οι Άρχοντες και εν υπεροχή όντες”, τότε:

1. Γιατί προτείνεται από την Επιτροπή η κατάργηση και η παράλειψη της μνημονεύσεως των βασιλέων - αρχόντων από τις σχετικές δεήσεις, καθώς επίσης και η κατάργηση του “πολυχρονίου”;

2. Γιατί προτείνεται η έστω ανεκτή και όχι επιβεβλημένη αποσιώπηση των σχετικών φράσεων της οπισθάμβωνος ευχής, κατά την θεία Λειτουργία και των ευχών του Μικρού και Μεγάλου Αγιασμού, που αναφέρονται στους Βασιλείς;

Έπρεπε ή όλα να παραμείνουν αναλλοίωτα, και να αλλάζουν μόνον τα ονόματα των αρχόντων, ή να γίνουν οι σχετικές αλλαγές.

Ο Καθηγητής κ. Ιωάννης Φουντούλης, ειδικός λειτουργιολόγος, με καθολική αποδοχή και μεγάλη γνώση των λειτουργικών προβλημάτων, αποφαίνεται, σε σχετική ερώτηση, ότι είναι δυνατή και επιτρεπτή η αντικατάσταση της φράσεως “νίκας τοις βασιλεύσι κατά βαρβάρων δωρούμενος” με το “νίκας τοις ευσεβέσι κατ’ εναντίων δωρούμενος”.

Προσφέροντας το θεωρητικό υπόβαθρο για την αντικατάσταση αυτή ισχυρίζεται, με παραδείγματα, ότι τα λειτουργικά κείμενα και οι ευχές δέχονταν διάφορες αλλαγές, δια μέσου των αιώνων, αφού άλλοτε παραλείπονταν διάφορες αιτήσεις από την θεία λατρεία, άλλοτε γίνονταν ανάλογες διασκευές, άλλοτε, ιδίως κατά την Τουρκοκρατία, γίνονταν αντικαταστάσεις και αυτών ακόμη των βασιλικών ψαλμών του Όρθρου. Όπου παρέμεινε σε πολλά τροπάρια η λέξη Βασιλεύς “τούτο γίνεται όχι γιατί τα κείμενα αυτά δεν επιτρέπεται να δεχθούν καμμία τροποποίηση, αλλά γιατί αυτή δεν είναι άμεσα αναγκαία ή γιατί δεν είναι πρακτικά εύκολη”. Επίσης, μια γενική παρατήρησή του είναι ότι “είναι δύσκολο να πείσουμε τον πιστό στην προκειμένη περίπτωση ότι πρέπει να λέγη “Βασιλέα” και να εννοεί τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας. Τα κείμενα εξ άλλου των προσευχών δεν είναι σαν τα βιβλικά κείμενα ή σαν το Σύμβολο της Πίστεως, που δεν δέχονται τροποποιήσεις, λόγω της στερεοτύπου και αναλλοιώτου παραδόσεώς τους”.

Και ύστερα από την θεωρητική ανάλυση των θέσεων αυτών ο κ. Ιωάννης Φουντούλης παραθέτει τις σκέψεις του για το τροπάριο “σώσον, Κύριε, τον λαόν Σου...” που μας ενδιαφέρει εδώ. Γράφει:

“Ειδικά το τροπάριο “Σώσον, Κύριε, τον λαόν Σου...” είναι σχεδόν το μόνο από τα επίμαχα τροπάρια, που έχει μια ιδιαίτερα μεγάλη λειτουργκή χρήση. Ψάλλεται σ’ όλες τις εορτές του τιμίου Σταυρού, στα μεθέορτά τους, στις Τετάρτες και Παρασκευές, στην ακολουθία του όρθρου καθημερινά, στους αγιασμούς και μάλιστα στις περιστατικές ακολουθίες μπροστά σε αρχές και σε επίσημα πολλές φορές πρόσωπα και σε μεγάλες συγκεντρώσεις λαού, που το ξέρει από στήθους και περιμένει να σχολιάσει τη σχετική φράση του. Η μετατροπή της φράσεως αυτής (“νίκας τοις βασιλεύσι κατά βαρβάρων δωρούμενος”) σε “νίκας τοις ευσεβέσι κατ’ εναντίων δωρούμενος” δεν μπορούμε να πούμε πώς μετρικά και νοηματικά είναι αδόκιμη. Και ο αριθμός των συλλαβών παραμένει ο ίδιος και οι τόνοι βρίσκονται στη θέση τους, και το νόημα μένει απαραβίαστο, γίνεται δε μάλιστα πνευματικότερο, αφού “εναντίοι” μπορούν να νοηθούν οι πάσης φύσεως ορατοί, αλλά και οι αόρατοι πνευματικοί εχθροί των πιστών. Η διόρθωση αυτή και αρκετά παλαιά πρέπει να είναι και σε πολλά έντυπα έχει εισχωρήσει (π.χ. στην έκδοση των Μηναίων Παρασκευοπούλου, στην Αθήνα 1904) και σ’ όλους είναι γνωστή και από όλους αποδεκτή. Ας μου επιτραπεί, σαν έκφραση προσωπικής γνώμης, η παρατήρηση ότι δεν είναι ανάγκη και το τροπάριο αυτό να ενταχθεί στα “ιστορικώς καθιερωμένα” και ότι κατ’ ανάγκην εδώ πρέπει “ενδεικτικώς” υπό την λέξη “βασιλεύσι” να “νοούνται εν γένει οι άρχοντες”, όπως σημείωνει το Ημερολόγιο - Τυπικό της Αποστολικής Διακονίας. Είναι νομίζω προτιμότερο να ψάλλεται διορθωμένο. Διορθωμένο εξ άλλου ψάλλεται σε επίσημες περιστατικές ακολουθίες και αγιασμούς που μεταδίδονται από τα ραδιόφωνα και τις τηλεοράσεις”.

(Απαντήσεις σε Λειτουργικές Απορίες, τόμος Δ’, σελ. 58-59).

Η γνώμη αυτή του ειδικού λειτουργιολόγου, που έχει σαφή γνώση των θεμάτων, δεν αφήνει περιθώρια περαιτέρω συζητήσεως, και προς την κατεύθυνση αυτή πρέπει να προσανατολισθή η Διοίκηση της Εκκλησίας.

Για όλους αυτούς τους λόγους ισχυρίζομαι ότι το σχετικό κείμενο της εισηγήσεως της Συνοδικής Επιτροπής δημιουργεί πολλές ασάφειες, επιτείνει την σύγχυση και γι’ αυτό δεν εφαρμόζεται από την πλειοψηφία των Κληρικών, επειδή άλλοτε αφήνει τις ευχές υπέρ βασιλέων με το αιτιολογικό ότι έχουμε εντολή να προσευχόμαστε υπέρ των αρχόντων, αφού με τον όρο βασιλείς εννοούμε τους άρχοντες, και άλλοτε καταργεί τον όρο και επομένως καταργεί και την προσευχή υπέρ των αρχόντων. Επομένως, στην πράξη κάνει σαφή διάκριση μεταξύ βασιλέων και αρχόντων, θεωρεί τους Προέδρους της Δημοκρατίας κατωτέρους από τους κληρονομικούς βασιλείς καί, βεβαίως, στην ουσία υποτιμά τον λαό, αφού στην πρώτη περίπτωση (στην Βασιλεία), όπως την γνωρίσαμε πρόσφατα δεν συμμετέχει ο λαός στην εκλογή, ενώ στην δεύτερη (στήν Προεδρία) συμμετέχει έστω και εμμέσως. Αυτό ακριβώς το γεγονός δημιουργεί τεράστια προβλήματα στον λαό, και επειδή πολλές φορές έχει εσωτερική διαίσθηση, αντιλαμβάνεται αυτήν την διαφοροποίηση.

Για να ξεφύγουμε αυτήν την σύγχυση που επέβαλε η εισήγηση της Μονίμου Συνοδικής Επιτροπής επί της Λατρείας πρέπει να καταλήξουμε σε δύο προτάσεις.

Πρώτη: Να παραμείνουν, ως έχουν, όλα τα κείμενα και στα τροπάρια, και στους ύμνους, και στην οπισθάμβωνο ευχή, και στον Μεγάλο Αγιασμό, καθώς επίσης να προστεθούν εκ νέου στα ειρηνικά και την εκτενή οι προσευχές ονομαστικά υπέρ του Προέδρου της Δημοκρατίας, καθώς επίσης και το “πολυχρόνιο”, κατάλληλα προσαρμοσμένο, όταν ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας είναι παρών. Τότε ασφαλώς δεν θα δημιουργήται πρόβλημα με το “Σώσον, Κύριε, τον λαόν Σου...” στην φράση “νίκας τοις βασιλεύσι...”.

Δεύτερη. Να ψάλλεται το “Σώσον, Κύριε, τον λαόν Σου...”, όπως επεκράτησε εδώ και δεκάδες χρόνια. Νομίζω ότι αν κάνουμε μία αντικατάσταση κατ’ οικονομία, κυρίως για ποιμαντικούς λόγους, και ψάλλουμε το τροπάριο αντί του “νίκας τοις βασιλεύσι κατά βαρβάρων δωρούμενος” με το “νίκας τοις ευσεβέσι κατ’ εναντίων δωρούμενος”, όπως το έκανε διακριτικώς η πλειοψηφία των Αρχιερέων στις περιόδους καταργήσεως της Βασιλείας στην Ελλάδα, από την αρχή του αιώνος, ύστερα από έντονα πολιτειακά πάθη, τότε αποφεύγουμε όλες τις άλλες αλλαγές. Μέσα στα πλαίσια της ποιμαντικής διακρίσεως μπορούμε να υιοθετήσουμε μια τέτοια λύση, για να μη προκαλούμε τον λαό, ο οποίος καλώς ή κακώς, καθοδηγούμενος από άλλες πολιτικές σκοπιμότητες, δεν εξετάζει τα θέματα ψύχραιμα και νηφάλια.

Μεταξύ των δύο αυτών προτάσεων ασφαλώς προτιμώ την δεύτερη, για ποιμαντικούς αλλά και εκκλησιαστικούς λόγους, η οποία συντονίζεται στην παράδοση της Εκκλησίας καί, βέβαια, πρέπει να δίδουμε μεγαλύτερη σημασία και προσοχή στην θεολογία και εκκλησιολογία του σημαντικού αυτού τροπαρίου.

  • Προβολές: 1589

Χρησιμοποιοῦμε cookies γιὰ νὰ βελτιώσουμε τὴν ἐμπειρία σας στὸν ἰστότοπο μας.  Διαβάστε Περισσότερα - Ἀποδοχή.

We use cookies to improve your site experience. Read More - Acceptance